Си Цзиньпин: классикалык цитаталар жана сюжеттер. Экинчи китеп

«Тарыхты унутпагандар гана келечекти өзү үчүн ача алат; өткөндү мурастай билгендер гана жаңы нерсени жарата алышат». ККПнын Башкы катчысы Си Цзиньпин өз сөздөрүндө жана макалаларында байыркы жогорку даанышман сөздөрдү чеберчилик менен колдонуп, көптөгөн цитаталар аркылуу өткөн жана азыркы окуялардын табиятын ачып, жандуу жана образдуу тил менен терең маанини баяндайт. Мына ушундан улам анын баяндамалары, макалалары өзүнө тартуучу күчкө ээ болуп, адамдарды өзүнө тартып, укмуштуудай ой күчүн, маданий өзүн-өзү аңдоонун эң жогорку деңгээлин көрсөтүп турат. Окурман башкаруунун жолун жана байыркы накыл сөздөрдө жана тарыхый окуяларда катылган маданий компонентти жакшыраак түшүнүшү үчүн «Си Цзиньпин: Классикалык цитаталар жана сюжеттер» аттуу китепти чогултуп, басып чыгарууга аракет кылдык. 2015-жылдын февраль айында жарык көргөндөн бери китеп жалпысынан 2 миллион нускада сатылып, Си Цзиньпиндин социализмдин кытай өзгөчөлүгү менен жаңы доору жөнүндөгү ой-пикирин изилдөө үчүн маанилүү маалымдама болуп калды.

Акыркы үч жылдан ашык убакыт ичинде ККПнын башкы катчысы Си Цзиньпин бир катар маанилүү баяндамаларында жана эмгектеринде көптөгөн атактуу классикалык сөздөрдү цитата катары келтирип өттү. Окурмандардын кеңири чөйрөсүнүн көп сандаган суроо-талаптарына жооп катары, «Жэньминь Жибао» басмасы «Си Цзиньпин: классикалык цитаталар жана сюжеттер» аттуу экинчи китепти чыгарууну уюштурду. Жаңы китеп мурункусунун структурасын сактап, 148 тандалган классикалык макалды камтыйт, алар акыркы мезгилдеги цитаталардын жогорку көрсөткүчтөрү, олуттуу таасири, ККПнын башкы катчысы Си Цзиньпиндин идеяларын билдирүүдө максималдуу так жана толуктугу менен мүнөздөлөт. Ар бир сөз анын түздөн-түз маанисин жана аны коштогон семантикалык контексттин түшүндүрмөсү менен камсыз кылынат.

ККПнын XIX съездинин докладында: «Маданий аң-сезимдин жогорку деңгээли болбосо, маданияттын өсүшү жана гүлдөшү мүмкүн эмес, демек кытай элинин улуу кайра жаралуусу да мүмкүн эмес», – деп белгиленген. Кытайлык өзгөчөлүктөргө ээ социализм жаңы доорго кадам таштоодо. Бардык деңгээлдеги партиялык кызматкерлер үчүн бул реформаларды ар тараптан тереңдетүү өткөндүн сабактарынын негизинде келечекти түшүнүүнү талап кылаарын, тоскоолдуктарды жана кыйынчылыктарды жеңүү тарыхты билүүдөн ажырагыс экенин, мамлекетти башкаруу жана бийликти колдонуу идеалдарга терең берилгендиктен бөлөк ишке ашырылбай турганын көрсөтүп турат. Авторлор Си Цзиньпин келтирген классикалык сөздөрдү системага салып, цитаталарды чечмелеп беришкен, муну менен салттуу кытай маданиятынын көрүнүктүү мурасын тастыктоого гана салым кошпостон, ошондой эле иш жүзүндө кеңири массанын Башкы катчы менен шайкеш келишин камсыз кылышкан.

Классикалык накыл сөздөргө түшүндүрмөлөрдү жана комментарийлерди жазууда көптөгөн маанилүү адабий булактардан жана компетенттүү баамдардан пайдаландык, алардын авторлоруна терең ыраазычылык билдиребиз. Биздин өзүбүздүн мүмкүнчүлүктөрүбүздүн чектелүүлүгүнөн улам китепте сөзсүз түрдө айрым так эместиктер жана кемчиликтер орун алган, ошондуктан сын пикирлери жана оңдоолору үчүн баардык окурмандарга алдын ала ыраазычылык билдиребиз.

Авторлор тобу апрель 2018 ж.

ЭЛДИ СЫЙЛОО ЖӨНҮНДӨГҮ БӨЛҮМ

Эл менен кандуу байланышты сактоо – партиянын туруктуу милдети. ККПнын XIX съездинде жолдош Си Цзиньпин мындай деп баса белгиледи: «Баштапкы максатка ишенимдүү болгула жана бардык иште аягына чейин ээрчигиле. Кытайлык коммунисттердин түпкү максаты жана миссиясы – Кытайдын элинин бактылуу болушун камсыз кылуу жана Кытайдын улуттук кайра жаралышын ишке ашыруу». Жогоруда айтылгандар кытайлык коммунисттердин бүткүл ишин аныктоочу жана кытай кыялын турмушка ашыруунун кыймылдаткыч күчүнүн булагын көрсөткөн фундаменталдуу идеяны түшүнүүнүн сапаттык жаңы деңгээлине жетүүнү камсыз кылат.

Кытайлык өзгөчөлүктөргө ээ социализм жаңы доорго кадам таштоодо, анда кытай коомунун негизги карама-каршылыгы элдик жыргалчылыктын тынымсыз өсүшүнө болгон муктаждыгы менен өнүгүү процессинин бирдей эмес мүнөзүнүн жана жетишсиз даражасынын ортосундагы карама-каршылыкка айланган. Билим берүүнүн сапатын, жумуштун туруктуулугун, кирешенин, социалдык кепилдиктердин ишенимдүүлүгүн, саламаттыкты сактоо жана медициналык тейлөөнүн деңгээлин жогорулатуу, экологиялык эстетика… адамдардын жакшы жашоого умтулуусу жана өзүн-өзү ишке ашыруу үчүн мүмкүнчүлүктөрдү көксөгөндүгү – бул биздин күрөшүбүздүн максаты.

Жолдош Си Цзиньпин дал белгилегендей: «Элдин таламдарына негизделген өнүгүү идеологиясын катуу кармануу маркстик саясий экономиянын негизги позициясын аныктайт».

Инновацияларды стимулдаштыруу жана өнүгүүнүн кыймылдаткыч күчтөрүн активдештирүү багытындагы реформалар же шаарлар менен айылдардын, райондор менен шаарлардын, экономика менен саясаттын, эки цивилизациянын өнүгүүсүнүн биримдигин айтсак болот. Бул ошондой эле айлана-чөйрөнүн булганышын болтурбоо, жашоонун жагымдуу чөйрөсүн түзүү боюнча адамдардын күтүүлөрүн канааттандыруу же ички жана тышкы өнүгүүнүн өз ара байланышын камсыз кылуу боюнча күч-аракеттерди топтоо жөнүндө болушу мүмкүн. Бирок бардык учурларда «жаңы бышырылган пирог ар кимдин ортосунда калыстык менен бөлүштүрүлүшү керек», башкача айтканда, эл жогорку баалуулук катары таанылганда жаңы өнүгүү идеологиясы башынан аягына чейин ачык айтылган элдик багытка, массанын жыргалчылыгын жогорулатууга багытталган болууга тийиш.

Элдин жан дүйнөсүн сезүү, карапайым элдин кыйынчылыгын, кубанычын тең бөлүшүү, биргелешип күрөшүү – кандай гана кыйынчылык болбосун жеңе билүү, ар кандай туңгуюктарды жеңүү дегендик. Мына ушундан улам Си Цзиньпин жетекчи партиялык кызматкерлерден бардык иштин башталышы жана акыркы максаты болгон «Ким үчүн жана кимге таянып?» деген негизги суроого жооп берүүнү талап кылууда.

«Асман элимдин көзү менен көрөт, Асман элимдин кулагы менен угат».

Цитата «Кытай Элдик саясий консультативдик кеңешменин түзүлгөндүгүнүн 65 жылдыгына арналган салтанаттуу жыйынында сүйлөгөн сөзүндө» жана башка бир катар эмгектерде келтирилген.

ТҮШҮНДҮРМӨ

Жогорудагы билдирүү Конфуцийдин канондук трактатынан келип чыккан «Шан Шу» («Ардактуу китеп») жана Байыркы Кытайдын «алгачкы гуманизминин» саясий идеяларынын классикалык туюнтмасы катары кызмат кылат. Кытай Эл Республикасынын Элдик саясий консультативдик кеңешинин түзүлгөндүгүнүн 65 жылдыгына арналган салтанаттуу жыйында Си Цзиньпиндин бул сөзү кытайлык өзгөчөлүктөргө ээ социалисттик демократиядагы «алгачкы гуманизм элементтеринин уландысы» дегенди билдирет. Социалдык системанын долбоорлоонун артыкчылыктары жана кемчиликтери, жасалган аракеттердин оң жана терс таасирлери текшерүүнүн жана баа берүүнүн бирдиктүү критерийи катары элдин жыргалчылыгынын концепциясына негизделиши керек.

Социалисттик демократияны өнүктүрүү, социалисттик түзүлүштү өркүндөтүү үстүбүздөгү натыйжаларга жетишүүгө багытталган эмес жана абстракттуу догмалар менен чектелбейт. Өнүгүү жана өркүндөтүү процесстери эл массасын фундаменталдык байлыктар менен натыйжалуу камсыз кылууга, элдин жыргалчылыгын коргоого жана жогорулатууга, элдин жыргалчылыгын бардык иштин башталышы жана акыркы максаты катары коюуга багытталган. Бул процесстер ошондой эле бардык масштабдуу иштердин, олуттуу чечимдердин элдин мүдөөсүнө ылайык аткарылышын камсыздап, элге практикалык пайда алып келүүгө тийиш. Баа берүүнүн фундаменталдуу критерийи катары элдин жыргалчылыгын жана элдин жашоо сапатынын өсүшүн түшүнүүгө таянуу менен гана биздин демократия туура багытка жылып, биздин ар бир ишибиз туура баалуулук багытына ээ болот.

ОРИГИНАЛ

Жер Жылкы жылында башкаруучу дарыянын түндүк жээгине конгон. Аскери менен төрөлөрдү алдына чогултуп, аскерлерди карап чыгып, ант берет: «…Асман элимдин көзү менен карайт, Асман элимдин кулагы менен угат. Эл үчүн мен гана жооп берем. Эми мен согушка кирем. Биз согуштук күчкө толуп, ырайымсыз кара ниетти колго түшүрүү үчүн душмандын чек арасына кол салабыз. Согуш бүтсүн, биздин жеңишибиздин нуру Тан башкаруучусунун даңкын тутуп кетет…».

«Шан Шу» («Ардактуу китеп»), «Тай Ши» бөлүмү («Улуу ант»), байыркы заман

КОММЕНТАРИЙ

«Шан Шу» («Ардактуу китеп»), ошондой эле «Шу» («Китеп») же «Шу Цзин» («Документтер китеби») деген ат менен белгилүү болгон конфуцийчиликтин классикалык канондорунун бири болуп, айрым окуяларды сүрөттөгөн документтер Кытайдын байыркы тарыхы болуп саналат. Жыйнактын тексттеринин аталыштарын жана мазмуну боюнча канондор, стратегиялар, көрсөтмөлөр, рескриптер, ант, буйруктар болуп алты түргө бөлүүгө болот. «Улуу ант» – командирдин согуш алдында берген анты. «Улуу ант» бөлүмүндө Чжоу башкаруучусу У-вандын Шан мамлекетинин армиясы менен салгылашуу алдында берген анты камтылган.

«Улуу ант» бөлүмү үч бөлүктөн туруп, «Асман элимдин көзү менен карайт, Асман элимдин кулагы менен угат» деген сөздүн өзү экинчи бөлүктөн алынган. Чжоу башкаруучусу У-ван бул сөздөрдү өзүнүн төрөлөрүнө кайрылып, Асмандын эрки элдин эрки экенин, ал эми башкаруучу эгемен карапайым элдин эркин аткарууга тийиш деп жарыялайт. Чжоу У-вандын ушундай эле билдирүүсү бөлүмдүн биринчи бөлүгүндө келтирилген, анда ал мындай дейт: «Асман карапайым элге кам көрөт жана элдин каалоосун аткарат». Билдирүүдө Асмандын карапайым элге боору ооруйт, элдин тилеги асманда сөзсүз аткарылат дегенди билдирет.

Конфуцийчиликтин саясий маданиятында элдин эрки түшүнүгү абдан маанилүү орунду ээлейт. «Мэн-цзы» трактатынын «Вань Чжан» бөлүмүндө Мэн-цзыдын Вань Чжан аттуу шакирти Мугалимден: «Яо Асман Империясын Шунга өткөрүп бергенби?» – деп сурайт. Буга Мэн-цзы: «Жок» деп жооп берет. Мэн-цзы императордун өзү, «Асман Уулу» Асман империясын алууга жана өткөрүп берүүгө укугу жок деп эсептеген жана мындай укукка Асмандын өзү жана карапайым эл гана ээ деп эсептеген, аны колдоо үчүн ал дагы бир цитата келтирет. «Шаң-шу» трактатынын «Улуу ант» бөлүмү: «Асман элимдин көзү менен көрөт, Асман элимдин кулагы менен угат».

Мамлекетти жакшы башкаруу – ата-эне сүйүктүү баласына, улуу агасы сүйүктүү инисине кандай мамиле кылса, элге да ошондой мамиле кылуу. Эл ачарчылыктан, сууктан жапа чегип жатканын уккандан кийин кам көрүү керек. Элдин мээнеттен кыйналып жатканын көрүп, кайрымдуулук кылышыбыз абзел.

Цитата 2015-жылдагы жакырчылыкты жоюу жана өнүктүрүү боюнча жогорку деңгээлдеги форумда «Жакырчылыкты жоюу жана инклюзивдик өнүгүүнү интенсификациялоо боюнча практикалык чаралар» диссертациясында жана бир катар башка эмгектерде келтирилген.

ТҮШҮНДҮРМӨ

Адамдардын башка адамдардын бактысыздыктарына жана кырсыктарына боору ооруйт. Мамлекеттик кызматкер үчүн мындай руханий сапаттардын болушу интегралдык мүнөздөгү өзгөчөлүк болушу керек. Президент Си Цзиньпин бир нече жолу жогорудагы атактуу сөздү келтирип, жалпы элдин муктаждыктарын жеке көрүнүштөрдөн түшүнүү үчүн карапайым элдин жашоосуна чындап кам көрүү зарылдыгын баса белгиледи.

Жолдош Си Цзиньпин чындыгында турмуштун оор сыноолоруна чыдаган ар бир адамга чын жүрөктөн боорукердик көрсөтөт жана ар дайым муктаж болгондорго колдоо көрсөтүүгө өзүнүн күч-аракетинин көбүн жумшайт, ошол эле учурда муктаж болгон бир нече он миллиондогон мекендештер анын камкордугуна айланган. Хэбэй провинциясынын Фупин округунан Ганьсу провинциясынын Динси шаарына, Шааньси провинциясындагы Лянцзяхэ кыштагынан Цзилинь провинциясынын Яньбянь районуна чейин өлкө боюнча көптөгөн текшерүү турларынын ар биринде муктаж болгон үй-бүлөлөрдүн үйлөрүнө баруу ар дайым иш күн тартибинде турат. Өткөн беш жылда 60 миллиондон ашык муктаж жарандар жакырчылыкты ишенимдүү жеңе алды, калктын жакырчылык деңгээли 10,2% дан 4,0% га чейин төмөндөдү, бул жакырчылыкты жоюу үчүн күрөштө чечүүчү ийгиликтерди көрсөтүп турат.

Элдин жыргалчылыгын жогорулатуу маселесин чечүүдө жашаган аймактагы шарттарды жакшыртуу негизги орунга ээ болууга тийиш. Жакырчылыкты жоюу жалпы орточо бакубат коомду куруунун орчундуу көрсөткүчү болуп саналат, ал элге болгон мамилени жана мамлекеттик башкаруу тармагындагы иштин сапатын баалоо үчүн колдонулушу керек. Ага жан-дүйнөбүздү салып, муктаж болгон калың катмардын тагдырын өзүбүздүкүндөй кабыл алуу менен жана калк арасындагы жакырчылыкты жоюу ишине күнүмдүк мамиледен качуу менен гана биз чындап жана кымындай да тартынбастан жакырчылыкка каршы согуш жарыялай алабыз. Ошондо муктаждарга жардам берүү «сый-сыйга негизделген жардамга» айланат, ал эми өлкөнүн өнүгүшү «жылуулукка негизделген өнүгүүгө» айланат.

ОРИГИНАЛ

У-ван Тайгундан сурайт: «Мамлекетти башкаруунун Жолу эмне менен белгиленет?» Тайгун мындай деп жооп берет: «Мамлекетти башкаруунун Жолу – бул элге болгон сүйүү, андан башка эч нерсе эмес». У-ван андан ары: «Элге болгон сүйүү деген эмне?» Тайгун мындай деп жооп берет: «Элге пайда алып келүү жана зыян келтирбөө, элдин жемиштүү болушуна жана аны кыйроого алып келбеши, элге берүү жана андан тартып албоо, элдин жашоосун жеңилдетүү жана кыйынчылык келтирбөө, элге кубаныч тартуулоо жана анын ачуусун келтирбөө – мамлекеттик башкаруунун жолу болуп эсептелинет. …Мамлекетти жакшы башкаруу – ата-эне сүйүктүү баласына, улуу агасы сүйүктүү инисине кандай мамиле кылса, элге да ошондой мамиле кылуу дегендик. Эл ачарчылыктан, сууктан жапа чегип жатканын уккандан кийин кам көрүү керек. Элдин мээнеттен кыйналып жатканын көрүп, кайрымдуулук кылышыбыз абзел.

Лю Сян, «Шо Янь» («Сөздөрдүн бакчасы»), «Чжэн ли» бөлүмү («Мамлекетти башкаруунун принциптери»), Батыш Хань доору

КОММЕНТАРИЙ

Батыш Хань доорунун окумуштуу-экономисти Лю Сян өзүнүн «Сөздөрдүн бакчасы» аттуу эмгегинин «Мамлекеттик башкаруунун принциптери» деген бөлүмүндө төмөнкүдөй окуяны айтат. Бир жолу Чжоу У-ван Цзян Тайгунго мамлекетти башкаруунун жолу жөнүндө суроо менен кайрылат, ага Тайгун: «Мамлекетти башкаруунун жолу – элге болгон сүйүү, андан башка эч нерсе эмес», – деп жооп берет. Тайгун андан ары өз оюн жайылтат: «Мамлекетти жакшы башкаруу – бул элге ата менен эне сүйүктүү баласына, улуу агасы сүйүктүү инисине кандай мамиле кылгандай мамиле кылуу дегенди билдирет. Эл ачарчылыктан, сууктан жапа чегип жатканын уккандан кийин кам көрүү керек. Элдин мээнеттен кыйналып жатканын көрүп, кайрымдуулук кылышыбыз керек». Бул жердеги «мамлекетти башкаруу» деген сөз айкашында «мамлекетке кызмат кылуу», «эл менен иш кылуу» деген сөз айкашында «эл менен баарлашуу» деген лексикалык кошумча мааниси бар.

Бул билдирүүнүн негизги булагы Тайгундун «Алты жашыруун окуу» деген трактаты, «Мамлекеттин иштери» бөлүмү, анда Цзян Тайгун Чжоу башкаруучусу Вэнь-ван менен сүйлөшүүдө бул сөздөрдү айткан. Түп нускада мындай деп айтылат: «Мамлекетти жакшы башкаруу – ата-эне сүйүктүү баласын башкаргандай, улуу агасы сүйүктүү инисин башкаргандай элди башкаруу дегендик. Эл ачарчылыктан, сууктан жапа чегип жатканын уккандан кийин кам көрүү керек. Элдин мээнеттен кыйналып жатканын көрүп, кайрымдуулук кылышыбыз керек». Лю Сян жөн гана «башкаруу» деген сөздү «мамиле кылуу» деген сөзгө алмаштырган, анын аркасында айткандары жаңы терең мааниге ээ болгон.

Элге болгон сүйүү Лю Сяндын гуманизминин негизги идеологиясы болуп саналат. Акыркысы өзүнүн эссесинде «Жаңы тартип. Ар кандай иштер. Биринчи бөлүк» деп «Асыл адам бей-бечараларга ырайым кылат, элди өз баласындай сүйөт, элди Асмандай сактайт, элди жердей багат» деп айтылган. Башкаруучу Асман сыяктуу элди коргоп, Жер сыяктуу элге айкөлдүк көрсөтүүсү керек деген идея ырасталган. «Элди өз балаңдай сүй» деген төрт муундуу фразеологиялык бирдиктин (чэнь юй) башаты болгон ушул сөз.

Мамлекетти башкаруунун кандай жолу болбосун, биринчи кезекте ал элди бакубат жашоого алып барышы керек.

Цитата Азия-Тынч океаны регионунда Экономикалык кызматташтык уюмунун (АТЭК) өнөр жай секторуну башкаруу деңгээлиндеги» форумундагы «Азия-Тынч океаны аймагынын глобалдык экономиканын чакырыктарына каршы турууда жетектөөчү функциясын ишке ашыруу» Тезистик баяндамасында жана башка бир катар эмгектерде келтирилген.

ТҮШҮНДҮРМӨ

Азия-Тынч океаны Экономикалык кызматташтык уюмунун (АТЭК) соода жана өнөр жай секторунун лидерлик деңгээлиндеги форумунда Си Цзиньпин Азия-Тынч океаны чөлкөмүндөгү өлкөлөрдүн экономикалык кызматташтыгы жаатында төрт демилгени жарыялады: реформаларды жана инновацияларды ырааттуу илгерилетүү, туруктуу ачык экономиканы куруу, өнүгүү демилгеси кыйшаюусуз ишке ашыруу, өз ара аракеттенүүнү жана байланышты ырааттуу кеңейтүү. Өнүгүү күн тартибин кыйшаюусуз ишке ашыруу боюнча сүйлөгөн сөзүнүн бир бөлүгүндө Си Цзиньпин жогоруда келтирилген классикалык сөздү мисал келтирип, өнүгүү процессинин башкы максаты – элдин бактысы болушу керек, ал эми өнүгүүнүн пайдасы бүткүл элдин арасына кеңири таркатылуусу керек деген идеяны мисалга тартты.

Мамлекетти башкаруу биринчи кезекте элдин жыргалчылыгына алып келиши керек, мамлекеттин өнүгүшү элдин жыргалчылыгы үчүн болушу керек. Бул концепция Кытайдын мамлекеттик башкаруу философиясынын даанышмандыгынан келип чыккан жана бардык континенттерде ишке ашырылууга татыктуу. Заманбап дүйнөнүн ар бир өлкөсүндө мамлекеттин туруктуулугу коомдо гармонияга жетишүүнүн негизги шарты болуп саналат жана өнүгүүнү бүткүл элдин бакубаттуулугун жогорулатууга багыттоону талап кылат. Ошентип, Кытай өз алдынча глобалдык мааниге ээ болгон саясат жана идеологияга берилген. Бул ошондой эле реформаларды жана инновацияларды ишке ашыруунун жолдору, өнүгүү формалары «жеке мамлекеттин ички иши» гана болуп калбай, глобалдык масштабда бардык мамлекеттердин өз ара аракеттенүү жана талкуулоо, биргелешип колдонуу жана ишке ашыруу үчүн актуалдуулугун жоготот дегенди билдирет. БУУнун Башкы ассамблеясында кабыл алынган Өнүгүү боюнча 2030-жылга чейинки мезгилге Үзгүлтүксүз өнүктүрүү демилгеси ишке ашыруу зарылчылыгы бар, аны ишке ашыруу үчүн бардык мамлекеттердин бирдиктүү аракети керек.

ОРИГИНАЛ

Мамлекетти башкаруунун кандай жолу болбосун, ал биринчи кезекте элди бакубат жашоого алып барышы керек. Байларды башкаруу оңой, кедейди башкаруу кыйын. Эмнеге андай? Байлар тынчтыкта жашап, үйүн баалашат. Адамдар тынчтыкта жашап, өз үйүн баалаганда, алар эгемендикти сыйлап, мыйзамды бузуудан корко башташат. Эл эгеменди сыйлап, мыйзам бузуудан корксо, элди башкаруу оңой. Байкуштар үй-жайын баалабай, тынчсызданып жашап жатышат. Адамдар тынчсызданып жашап, өз үйүн баалабаганда, алар эгеменге каршылык көрсөтүп, мыйзамдарды буза башташат. Эл эгеменге каршы туруп, мыйзамдарды бузса, элди башкаруу кыйын. Мамлекетте тартип болгондо мамлекет бардар жашайт. Мамлекет баш аламандыкта болсо, мамлекет жакырчылыкта жашайт. Демек, жакшы бийлик адегенде элди байытуу, анан элди башкаруу.

«Гуан-цзы» трактаты, «Чжи го» бөлүмү («Мамлекетти башкаруу»)

КОММЕНТАРИЙ

«Гуан-цзы» «Мамлекетти башкаруунун кандай гана жолу болбосун, адегенде элди гүлдөп-өнүгүүгө алып барышы керек» деп эсептейт. Башкача айтканда, ар бир мамлекетти ийгиликтүү башкаруу үчүн карапайым элди байытуу зарыл. «Гуан-цзы» трактатында «байларды башкаруу оңой», «кедейлерди башкаруу кыйын» деген жоболорду түшүндүрүп, «жакшы бийлик адегенде элди байытуу, андан кийин башкаруу» деген жыйынтыкка келген.

Мамлекетти башкаруу үчүн адегенде элди байытуу, анан мамлекеттин бийлигине жетиш керек. Гуан-цзы массанын маанисин түшүнгөн жана мамлекеттин бийлигин чыңдоодо элдин жыргалчылыгынын эбегейсиз зор ролун түшүнгөн. Бийликтин маңызын түшүнүүнүн аркасында Ци мамлекети тездик менен чыңдалып, Ци ханзаадасы Хуань-гун «Тогуз падышалыктын башкаруучуларын бириктирип, Асман империясында тартип орното» алган.

«Гуан-цзы» трактатынын «Элди башкаруу» бөлүмүндө да төмөнкүдөй сөздөр берилген: «Кампалар толгондо эл ырым-жырымдарды сактайт. Эл кийинип, курсагы тойгондо намысты да, уятты да билет». «Элди байытуу» жөнүндөгү көптөгөн өкүмдөр Конфуцийге таандык. «Лун юй» трактатынын «Цзы-лу» бөлүмү Конфуцийдин Вэй мамлекетине болгон сапары тууралуу баяндайт. Бул мамлекетке келип, анын көп калкын көрүп, Конфуций: «Кандай көп адамдар!» деп кыйкырып жиберет. Шакирти Жань: – Ансыз деле эл көп, дагы эмне керек? Шакирттин суроосу: эл көп болгондо, падышанын мындан аркы аракеттери кандай болушу керек? деген маанине ээ болгон. Конфуций: «Элди байытуу» деп жооп берген.

Тамандар сууктан жапа чеккенде, бул жүрөк оорусуна алып келет.

Адамдар сууктан жапа чеккенде, бул мамлекеттин ооруларын козгойт.

Цитата «ККП БКнын экономикалык маселелер боюнча жумушчу кеңешмесинде сүйлөгөн сөзүндө» (2014-ж.)» жана башка бир катар эмгектерде келтирилген.

ТҮШҮНДҮРМӨ

Си Цзиньпин «Тамандар сууктан жапа чеккенде, бул жүрөк оорусуна алып келет. Эл сууктан жапа чеккенде, бул мамлекеттин ооруларын козгойт» деп, мамлекеттин гүлдөп-өсүшүнө, аман калышына, өлүшүнө «карапайым» деген сөздү элдин тынчтыгы менен санаасы, кыйынчылыгы менен кубанычы түздөн-түз таасирин тийгизет деген ойду баса белгилөө үчүн колдонгон. «Элдин жыргалчылыкка умтулуусу – биздин күрөшүбүздүн максаты» деген принципке ылайык, коммунисттер массанын таламдарын дайыма баарынан жогору коюшат, өзгөчө маани беришет, турмуштун маселелерине, карапайым калктын маанайына кунт коюу менен көңүл бурушат.

Кытайлык өзгөчөлүктөргө ээ социализм жаңы доорго кадам шилтеп жатат, анда биздин коомдун түпкү карама-каршылыгы элдин жыргалчылыктын тынымсыз өсүшүнө болгон муктаждыгы менен өнүгүү процессинин бирдей эмес мүнөзүнүн жана жетишсиз даражасынын ортосундагы карама-каршылыкка айланган. Жаңы тарыхый шарттарда реформа саясатынын жана өнүгүү процессинин жемиштерин кеңири массанын арасында кеңири, адилеттүү, реалдуу бөлүштүрүү кытай кыялын ишке ашыруунун маанилүү шарты болуп калат. Жалпыга бирдей орточо бакубаттуулукка жетишүү ички саясат чөйрөсүндөгү эң орчундуу багыт болуп саналат жана бир калыпта эмес өнүгүү көйгөйлөрү негизинен жарандардын тигил же бул социалдык топко мүчөлүгүнө жараша социалдык кепилдиктердеги айырмачылыктар чөйрөсүндө көрүнөт. Балдар бала бакчага, жаштар билимге, жумушчулар эмгек акыга, оорулуулар дарыланууга, карылар камкордукка, жашоо үчүн турак жайга, алсыздар колдоого муктаж. ……Мамлекеттин ишинин башталышы жана акыркы максаты катары элге багытталган универсалдуу өнүгүүнү ырааттуу ишке ашыруу, калктын элдик жыргалчылыгынын өсүшүнө артыкчылык берүү жана адамдардын ар тараптуу инсандык өнүгүүсүн тездетүү талап кылынат. Мына ушундай болгон учурда гана биз өнүгүү процессинин кыймылдаткыч күчүнүн тынымсыз өсүшүн камсыз кыла алабыз, массанын биримдигин тынымсыз чыңдай алабыз, Кытайдын 1,3 миллиарддан ашык эли бүткүл дүйнөлүк жыргалчылыкка карай ишенимдүү кадам шилтей алат.

1 БӨЛҮМ

ОРИГИНАЛ

Асман асты мамлекети – бир организм, падыша – баш, чиновниктер – сан жана билек, эл – кол-бут. Төмөндөгүлөр кайгырса, жогоруда чын жүрөктөн кубаныч болбойт. Төмөндөгү эл ачарчылыктан жапа чегип турганда, жогоруда тамак-аш жетиштүү болбойт. Төмөндөгүлөр сууктан кыйналса, үстү жагыңа кийим-кече жетпей калат. Бутуңузга бут кийимсиз баш кийим кийүү ырым-жырымды бузуу болуп саналат. Бут суук болгондо жүрөк оорусуна алып келет. Адамдар сууктан жапа чеккенде, мамлекетте ооруну пайда кылат.

Сюнь Юэ, «Шен Цзянь» трактаты («Өткөндүн сабактары жөнүндө ой жүгүртүү»), «Чжэн ти» бөлүмү («Саясий система»), Чыгыш Хань доору

КОММЕНТАРИЙ

«Шен Цзянь» («Өткөндүн сабактары жөнүндө ой жүгүртүү») трактатынын автору – соңку Чыгыш Хань доорунун философу жана тарыхчысы Сюнь Юэ. Трактат беш бөлүмдөн турат: «Саясий түзүлүш», «Учурдагы окуялар», «Ырымдарды айыптоо», «Ар түрдүү кептер» эки бөлүктөн турат. Чыгарманын аталышы тарых сабактарын тактоо маанисиндеги «шэнь» – «тактоо» жана «цзянь» – «насаат үлгү» деген сөздөрдөн түзүлгөн. «Бутка суук тийсе жүрөк оорусуна алып келет. Элге суук тийсе, мамлекеттин ооруларын пайда кылат» деген «Саясий түзүлүш» бөлүмүнөн алынган.

Сюнь Юэ «Асман мамлекети – бир организм, падыша – баш, чиновниктер – сан жана билек, эл – кол-бут» деп эсептеген. Мамлекеттин түзүлүшүн адамдын дене түзүлүшүнө – баш, жамбаш жана билек, кол жана бутка салыштыруу менен автор башкаруучунун, чиновниктердин жана карапайым элдин органикалык биримдиги жана өз ара байланышы жөнүндөгү идеяны берет. Тартиптин бузулушу «Бут суук болгондо жүрөк оорусуна алып келет. Адамдар сууктан жапа чеккенде, мамлекетте оору пайда болот». Билдирүүнүн мааниси төмөнкүдөй: буттар муздак болгондо, бул салттуу кытай медицинасынын идеяларына ылайык, дененин жогорку бөлүгүн, атап айтканда, жүрөк ооруларын пайда кылышы мүмкүн. «Карапайым эл тирүү болсо, анда ата-бабалардын курмандык чалынуучу жайы да тирүү; карапайым эл өлсө, анда ата-бабалардын курмандык чалынуучу жайы да жок болот». Бул сөздөр менен мамлекеттин гүлдөп өнүгүшү жана бекемделиши үчүн ар кимдин карапайым элге көңүл бурушу жана ырайымы маанилүү экендиги баса белгиленет.

Асман менен жер улуу, бирок бардык нерсенин негизи эл.

Цитата «ККП Борбордук Комитетинин 5-чакыруусунун XVIII пленумунун 2-жалпы заседаниесинде жасаган докладында» жана башка бир катар эмгектерде келтирилген.

ТҮШҮНДҮРМӨ

Жалпы орточо бакубат коомду куруудагы чечүүчү жеңишке карай бурулуш этабында Төрага Си Цзиньпин «бардыгынын негизи – эл» принцибинин артыкчылыктуулугун ырастап, «карапайым эл» жалпы орточо жыргалчылыкта коомдо борбордук орунду ээлешин тастыктайт. Бул жалпыга бирдей орточо жыргалчылыкты куруу процессинин нарктык процесси карапайым элге багытталгандыгы менен гана эмес, ошондой эле көбүрөөк деңгээлде орточо бакубаттуулукту камсыз кылуунун эң маанилүү бөлүгү карапайым жарандардын катмары болуп саналгандыгы менен түшүндүрүлөт. Жалпыга бирдей орточо жыргалчылыкка жетишүү бардык жарандардын кирешелерин теңдештирүү дегенди билдирбесе да, эгерде жакырчылыктын чегинде жашаган бир нече миллион жарандар болсо, орточо жыргалчылык мындан ары универсалдуу боло албайт. Жалпы орточо жыргалчылык калктын бардык катмарын камтууга тийиш, ал эми социалдык карама-каршылыктардын пайда болушуна жол берилгис, «Байдын сансыз байлыгы бар, кедейлер кебек жана топурак менен күн көрүшөт» жана «Байдын талаалары чексиз болгондуктан, кыябандын ортосундагы жолдордун аягы да, чети да жок. Байкуштун талаада алакандай жери бар, андыктан ал жерге бир шибегени сайганга гана орун бар».

Ошондуктан Си Цзиньпин башка нерселер менен катар тең салмактуу өнүгүүнү, өнүгүүнүн кемчиликтерин жана көйгөйлүү аймактарды жок кылууну, «Либих жыгач чоң челегин» чектөөчү факторунун таасирин жок кылууну, коомдук биримдиктин таасирин бекемдөөнү жана өнүктүрүүнүн жаңы идеологиясынын маанилүүлүгүн дайыма баса белгилеп келет. Өнүктүрүүнүн артыкчылыктарын социалдаштыруу ар бир адамдын катышуусун, ар бир адамдын аракетин, натыйжаларды ар кимдин ортосунда бөлүштүрүүнү талап кылат. Партия жалпы орточо жыргалчылыктын коомун жакыр жана кыйналган аймактарга жайылтууга салтанаттуу убадасын жарыялады. ККПнын XIX съездинде «2020-жылга карата финансылык абалы КЭРнын учурдагы деңгээлинен төмөн болгон айыл калкынын жакырчылыгын жоюуну гарантиялоо», кедей округдар» деп аталган бул түшүнүк толугу менен жоюлганга чейин, райондук масштабда жакырчылыкты жоюу, ошондой эле калктын жашоо деңгээлин жогорулатууну гарантиялоо» деген максат коюлган. «Бардык партиялык иш элдин жыргалчылыгын жогорулатууга багытталган, ошондуктан карапайым элдин турмушу жөнүндө китептин жаңы главасын жазуунун лейтмотиви так жалпы орточо жыргалчылык коомун куруу болуп саналат.

ОРИГИНАЛ

Император: «Асман менен жер улуу, бирок бардык нерсенин негизи – падыша» деп айткан. Өлкөнүн бакубаттуулугу үчүн эң башкысы – бул падыша. Тартип менен баш аламандык бири-бирин алмаштырат, жыргалчылык менен өлүмдү тагдыр чечет».

Фан Сюаньлин, «Цзинь шу» трактаты («Цзинь династиясынын тарыхы»), «Сюан-ди цзы» бөлүмү («Император Сюан-ди жөнүндө жазуулар»), «Чжи Юэ» бөлүмү («Чоң аткаминерлерге кайрымдуу императордук сөздөр»), Тан доору.

КОММЕНТАРИЙ

Цзинь императору Сюань-ди – Үч Падышалык доорунун саясий ишмери жана аскер башчысы, ошондой эле Сыма И деген ат менен белгилүү болгон Батыш Цзинь династиясынын негиздөөчүсү. Сыма Янь император болуп жарыялангандан кийин, чоң атасы Сима Иге ал өлгөндөн кийин императордук титул ыйгарган жана аны Сюань-ди деп атаган. «Цзинь Шу» трактатын Фан Сюаньлин бир катар башка авторлор менен бирге түзгөн. Тан императору Тай-цзунга таандык эң жогорку буйруктардын тексттери, император У Эр-ди жөнүндө жазуулар, ошондой эле Лу Цзи менен Ван Сичжилердин өмүр баяндары «Чжи чжи» («Баарынан ырайымдуу императорлордун чиновниктерге айткан сөздөрү») деген жалпы аталыш менен бириккен төрт билдирүүнү түзөт.

«Асман менен жер улуу, бирок эң башкысы эл» деген сөз Тан императору Тай-цзундун башкаруу идеясын түзөт. Тай-цзун: «Падыша кемедей, карапайым эл суудай. Суу кемени көтөрө алат, бирок аны оодарышы да мүмкүн» жана «бардык маселеде негизги нерсеге көңүл буруу керек. Мамлекет үчүн эң башкысы эл. Эл үчүн эң башкысы кийим-кече, тамак-аш». Тай-цзундун айтымында, «Падышанын жолу элге жакшылык алып келүүсү керек. Падышанын кызыкчылыгы үчүн элге зыян келтирүү, курсагын тойгузуу үчүн өз бутун кесип салганга барабар», себеби адамдын курсагы ток болгону менен анын денеси өлүп барат.

Си Цзиньпин «Асман менен жер улуу, бирок бардык нерсенин пайдубалы – эл» деген сөздү айткан. Өлкөнүн бакубаттуулугу үчүн эң башкысы – падыша» деген өзгөртүлгөн «Асман менен жер улуу, бирок бардык нерсенин негизи – эл» деген аталышта Коммунисттик партиянын мамлекеттик башкаруусунун маңызын чагылдырган. Кытай карапайым элдин жыргалчылыгын көздөгөн.

«Эл арасында ынтымак болсо, мамлекет бекем болот»

Цитата ШКУга мүчө-мамлекеттердин башчыларынын Кеңешинин XIV жыйынында «Күчтөрдү топтоо, чыныгы өз ара аракеттенүү, ШКУ уюмунун сапаттык жаңы деңгээлине чыгуу» баяндамасында жана башка бир катар эмгектерде келтирилген.

ТҮШҮНДҮРМӨ

Карапайым элдин маанайы эң чоң саясат. Карапайым элдин тилектештиги мамлекеттин көтөрүлүшүнө жана кыйрашына, мамлекеттик иштердин ийгилиги менен кулашына негизги элемент катары кызмат кылат. Кытай кыялын ишке ашыруу Кытайдын бардык элинин күч-аракеттерин толук топтоону талап кылат. Реформаларды толугу менен тереңдетүү калктын бардык топторунун таламдарынын биримдигин, реформалардын маңызын бирдиктүү түшүнүүнү талап кылат. Кайсы гана иш болбосун баш кошууга боло турган бардык күчтөрдүн биримдигин, мобилизациялануучу бардык активдүү элементтерди мобилизациялоону, коомдук иштерди практикалык турмушка ашыруу үчүн коомдук пикирдин бекем базасын түзүүнү көздөйт. Жогору менен ылдыйдын умтулууларынын биримдиги, ички жана тышкы өз ара аракеттенүүсү, бүтүндөй коомдун бирдиктүү маанайы, бүтүндөй коомдун бирдиктүү аракети, коомдун бардык күчтөрүнүн бир бекем жипке чырмалуусу аркылуу гана биз реформанын кемесин тез агып бара жаткан дарыянын фарватеринде, бороондуу толкундарды басып өтүп, максатка жетүү жолунда бардык тоскоолдуктарды жок кыла алабыз. Дал ушундан улам Си Цзиньпин элдин мүдөөсүн жана талаптарын коомдо «жалпы бөлүккө» жеткирүүнүн маанилүүлүгүн дайыма баса белгилеп келет.

Кытай бүгүнкү күндө экономиканын жана коомдун таркатылган структурасы, бай маданияты жана ишмердүүлүктүн бардык башка тармактарында өнүгүүнүн жогорку деңгээли менен мүнөздөлөт. Коомдук кызыкчылыктардын жана көз караштардын терең кайра жаралышы коомдук аң-сезимди бириктирүү жана күчтөрдүн биримдигин түзүү милдеттерин тынымсыз татаалдантып келет. Реформаларды алга жылдыруу жана тереңдетүү жана өнүгүү процессинин сапатын жогорулатуу аркылуу коомдогу борборго багыттоочу күчтөрдүн өсүшү аркылуу социалдык адилеттүүлүктү камсыз кылуу өзгөчө мааниге ээ болууда. Мына ушул факторлордун аркасында гана инсан өзүнүн өнүгүүсү бүтүндөй өлкөнүн өнүгүшү менен бирге болоорун түшүнө алат. Мына ушул факторлордун аркасында гана мамлекеттин өнүгүү процессинин кагуусу коомдун күтүүсүнө жооп берип, азыркы Кытайдын «Гармониянын кооз күүсүн» жаңырта алат.

ОРИГИНАЛ

Качан падыша ырым-жырымдарды сактап, милдетти аткарса, мамлекетке тартип келет. Падыша ырым-жырымдарды тебелеп, милдетке кайдыгер мамиле кылса, мамлекетте тартипсиздик пайда болот...... Падыша асыл адамдарды жакындатканда мамлекет күчтүү болот. Падыша асыл адамдарды кетиргенде мамлекет алсыз болуп калат. Падыша элдин камын ойлосо, мамлекет күчтүү болот. Падыша элди ойлобогондо мамлекет алсыз болуп калат. Падышанын буйругуна ишенсе мамлекет күчтүү болот. Падышанын жарлыгына ишенбесе мамлекет алсыз болуп калат. Элдин биримдиги болгондо мамлекет күчтүү болот. Элдин ынтымагы жок болгондо мамлекет алсыз болуп калат. Сыйлыктар татыктуу ыйгарылса, мамлекет күчтүү болот. Татыксыз сыйлыктар берилгенде мамлекет алсыз болуп калат. Жазадан коркуу болгондо мамлекет күчтүү болот. Жазадан коркуу жок болгондо мамлекет алсыз болуп калат. Механизмдер, техникалар, курал-жарактар жана зооттор жакшы жасалып, колдонууга жеңил болгондо мамлекет күчтүү болот. Механизмдер, жабдыктар, курал-жарактар, зооттор начар жасалып, колдонууга ыңгайсыз болгондо мамлекет алсыз болуп калат. Аскерлер акылдуулук менен пайдаланылса, мамлекет күчтүү болот. Аскерлер ойлонулбай колдонулса, мамлекет алсыз болуп калат. Командалардын биримдиги болгондо мамлекет күчтүү болот. Буйруктун биримдиги жок болгондо мамлекет алсыз болуп калат. Мамлекеттин күчтүү жана алсыздыгынын башаты мына ушулар.

Сюн-цзы, «Сюн-цзы» трактаты, «И бин» бөлүмү («Аскердик иштер боюнча баяндамалар»), Согушуп жаткан мамлекеттердин доору

КОММЕНТАРИЙ

«Сюнь-цзы» трактатынын «Аскердик иштер боюнча баяндамалар» бөлүмү аскердик иштердин аспектилерин жана Сюнь-цзынын аскер илими жөнүндөгү идеяларын чагылдырат.

Сюнь Цзунун пикири боюнча, согушта оң натыйжага жетүү үчүн «эл менен биримдикти» (элдин жана өзүнүн жолдоочуларынын биримдигин камсыз кылуу), ошондой эле «элди өз тарабына тартуу жөндөмдүүлүгүн» (б.а. массанын колдоосуна ээ болуу жөндөмдүүлүгүн) камсыз кылуу зарыл. Эссенин текстинде бул принцип мындайча айтылат: «Мага белгилүү болгон байыркы ыкма боюнча, ар кандай согушта негизги нерсе эл менен биримдикте болот. ……Демек, адамдарды өз тарабына тартуу жөндөмү – бул согушту жакшы жүргүзүү. Ошондуктан, согушту ийгиликтүү жүргүзүү үчүн, элди өз тарабыңа билгичтик менен тартуу керек, ушунун өзү жетиштүү». «Элди өз тарабына тарта билүү» өз кезегинде «ырым-жырымды, намыс парзды сактоону, татыктуу жигиттерди жакындатууну, элдин камын көрүүнү, жарлыктарга ишенимди камсыз кылууну, элдин ынтымагына жетишүүнү, намыскөйлүктү, татыктуу сыйлык берүүнү, жазадан коркууну талап кылат». Ошондой эле жакшы жасалган жана колдонууга оңой механизмдер, жабдуулар, курал-жарактар жана зооттор менен камсыз кылуу, аскердик күчтү сарамжалдуу пайдалануу, командалык биримдикти орнотуу ж.б.у.с.

Сюнь-цзы: «Элдин биримдиги болгондо мамлекет бекем болот. Элдин ынтымагы жок болгондо мамлекет алсыз болуп калат». Билдирүүнүн мааниси – элдин тилеги, аракети бириккенде мамлекет бекемделет. Элдин тилеги, аракети экиге бөлүнгөндө мамлекет алсырайт. Сюнь-цзы биздин заманга чейин эле массанын ролунун маанилүүлүгүн түшүнгөндүгүн көрүү оңой.

Жамгыр учурунда үйдүн чатырынан агып жаткандыгын билүү үчүн үйдүн чатырынын астында болуу керек. Мамлекеттик бийликтин кемчиликтерин билүү үчүн айыл талаасында элдин арасында болуш керек.

Цитата «Партия менен элдин биримдигинин саясаты жаатындагы практикалык тарбия иштери боюнча корутунду заседаниеде сүйлөгөн сөзүндө» жана башка бир катар эмгектерде келтирилген.

ТҮШҮНДҮРМӨ

Партия менен элдин биримдигинин саясаты жаатындагы практикалык тарбия иштеринин жыйынтыгын чыгарып жатып, Си Цзиньпин практикадан мисалдар менен бекемделген бир катар жаңы идеяларды айтты. Эң маанилүү аспектилерди бөлүп көрсөтүү, милдеттерге көңүл буруу, лидерлик ролду аткаруу, массаны жетектөө зарыл. Терең билим аркылуу иш-аракеттердин сапатын жогорулатуу жана практикалык иш-аракеттер аркылуу билимди тереңдетүү, «тартиптин катаалдыгы» түшүнүгүнүн артыкчылыктуулугун ырастоо, катаалдуулукту жана чынчылдыкты көрсөтүү, бардык деңгээлде катуу тартипти камсыз кылуу, жогору менен ылдыйдын өз ара аракеттенүүнү кеңейтүү, эл массасына ишенип, элге кенен эшик ачуу керек. «Жамгыр учурунда үйдүн чатырынан суу агып жатканын билүү үчүн үйдүн чатырынын астында болуу керек. Мамлекеттик бийликтин кемчиликтерин билүү үчүн айыл талаасында элдин арасында болуш керек». Классикалык сюжеттен алынган бул цитата «Эл массасына ишенип, элге эшиктер кенен ачылсын» деген принципти баса белгилеп, карапайым элдин жашоого ыраазы болушун баалуулуктун багыты катары ырастоо максатында берилген, бул система жана баалоонун фундаменталдуу критерийи партиянын мүчөлөрүнүн ишинде жетекчилик кылууга тийиш. Элдин пикири партиялык жана мамлекеттик иштин бардык формаларынын мыкты өлчөмү болуп кызмат кылат.

Катарларында 9 миллионго жакын адамдан турган Улуу партия тоолорду жылдырууга жөндөмдүү алп күчкө ээ. Масса – алпты кармап турган жер. Эгерде партиялык катуу дисциплина дайыма «партиянын мүчөлөрүнүн күч-кубатын сыноо» болсо, анда масса экзаменчи болуп саналат, тапшырмаларды түзөт, экзаменде тартипти сактайт, бааларды коет. Кандай гана иште болбосун эл үчүн эшигин кенен ачып, массага таянуу менен аракеттенүү, партия менен мамлекеттин ишин текшерип, баалоо үчүн элге мүмкүнчүлүк берүү керек. Мына ушундай шарттарда гана эмгек өндүрүмдүүлүгүн, мазмундуулугун, тууралыгын камсыз кылып, элдин турмушун кубанычка толтурууга болот.

ОРИГИНАЛ

Кимдир бирөө: «Байыркы замандан ушул күнгө чейин далайлар китеп жазып, ынанымдуу далилдерди ойлоп таап, канондордун, байыркылардын аңгемелеринин чындыгын жоготуп, байыркы замандын улуу даанышмандарынын идеяларын бурмалап келишет…» деп айткан

Буга жооп кайтарылган: «Улуу даанышмандар улуу чыгармаларды жаратышат, татыктуу адамдар жаратуучулардын ойлорун билдирүү үчүн, байыркы замандын улуу даанышмандарынын керээздерин чогултуу үчүн канондук китептерди жазышат, бул канондук китептерди зарыл кылат..... Жогоруда айтылгандардан улуу даанышмандардын эмгектери тамыр жана өзөк, канондук китептер бутак экени келип чыгат. Бутактар чындыктан четтегенде, тамыр менен өзөк Жолдун чыныгы маңызын сактап кала берет. Демек, булардын кайсынысы өлбөстүктүн яшма талканы? Жамгыр учурунда үйдүн чатырынан агып кеткендигин билүү үчүн үйдүн чатырынын астында болуу керек. Мамлекеттик бийликтин кемчиликтерин билүү үчүн айыл талаасында элдин арасында болуш керек. Канондук китептердин каталарын билүү үчүн байыркы замандын улуу даанышмандарынын эмгектерине кайрылуу керек. Байыркы замандын улуу даанышмандарынын чыгармалары түшүнүктүү сөздөр менен жазылып, чыныгы маңызын ачып берген. Канондук китептер жөнүндө жазгандар чындыкты толук түшүнүүгө аракет кылышабы? Мугалимдерден гана билим алып, канондук китептер жөнүндө жазуу менен чектелгендер чыныгы түшүнүккө ээ боло алышпайт.

Ван Чун, «Лунь Хэн» трактаты («Пикирлерди таразалоо»), «Шу Цзе» бөлүмү («Китептер жөнүндө түшүндүрмө»)

КОММЕНТАРИЙ

«Жамгыр учурунда үйдүн чатырынан суу агып кеткендигин билүү үчүн үйдүн чатырынын астында болуу керек. Мамлекеттик бийликтин кемчиликтерин билүү үчүн айыл талаасында элдин арасында болуш керек» деген сөздөр Чыгыш Хань доорунун философу Ван Чуңдун «Лунь Хэн» («Пикирлерди таразалоо») эмгегинде айтылган. Ван Чун тирүү кезинде бүт күчү менен диний мистикага жана теологизмге каршы чыгып, материализмдин алгачкы теориясын иштеп чыккан.

Ван Чун өзү жөнүндө ушундай дейт: «Мени жалган жазуулар жана негизсиз жазуулар капалантырат, ошондуктан «Лунь хэн» китебин жараттым». Ван Чун «Адам менен жогорку табигый күчтөрдүн өз ара аракети» концепциясын, апокрифтик жана төлгөөчү китептерди жана ырым-жырымдарды сынга алган сынчы болгон. Ал өз кезегинде «Илимдерди түшүнүүгө негизделген билим» жана «Чындыкты аныктоо үчүн угуу жана көрүүгө таянуу зарылчылыгы» теориясын алдыга койгон. Ван Чундун айтымында, «Жамгыр жааганда үйдүн чатырынан суу агып жатканын билүү үчүн үйдүн чатырынын астында болуш керек. Мамлекеттик бийликтин кемчиликтерин билүү үчүн айыл талаасында элдин арасында болуш керек. Канондук китептердеги каталарды билүү үчүн байыркы замандын улуу акылмандарынын эмгектерине кайрылуу керек». «Айыл талаасы» деген сөз карапайым элдин борборун билдирет. Демек, бул үйдүн жашоочулары жаан жааганда үйдүн чатыры агып кетээрин жакшы билишет; Бийлик саясатынын кемчиликтерин айтууга карапайым эл гана укуктуу; Канондук китептердин каталары байыркы замандын улуу даанышмандарынын чыгармаларын окуганда айкын көрүнүп турат.

Элдин колдоосуна ээ болсоң, мамлекетке ээ болосуң, элдин колдоосунан айрылсаң мамлекеттен ажырайсың.

Цитата «ККПнын түзүлгөндүгүнүн 95 жылдыгына арналган салтанаттуу заседаниеде сүйлөнгөн сөздө» жана башка бир катар эмгектерде келтирилген.

ТҮШУНДҮРМӨ

«Эл» кытайлык коммунисттер үчүн ар дайым эн маанилүү сөз болуп кала берет. Акыркы 90 жылдын ичинде партия салттуу түрдө эл тарабында болуп, муну өзүнүн принципиалдуу саясий позициясы катары эсептеп келген. Партия карапайым эл менен бир кайыкта, жамгырда да, шамалда да, кандай гана оор сыноолор болбосун, карапайым эл менен кан тамыр байланышын сактап турат. Мына ушул байланыштар бардык кыйынчылыктарды жана коркунучтарды жеңип чыгууда партиянын аскердик жеңиштеринин негизги кепилдиги болуп калды. Си Цзиньпин бул чындыкты жөнөкөй, бирок мааниси өтө терең: «Элдин колдоосуна ээ болсоң, мамлекетке ээ болосуң, элдин колдоосунан айрылсаң мамлекеттен ажырайсың» деп айткан.

Партиянын XVIII съездинен кийин элдин жетекчи ролунун идеологиясы, элдин атынан бийликтин чындыгына ишенүү, элге кызмат кылуунун баалуулугу прогресс жолу менен алга карай кыймыл өлкөнүн бардык ишмердүүлүгүнө толук кандуу сиңип калды. Бир жагынан, элдин жыргалчылыгынын өсүшү, адамдардын инсандык өнүгүшүн тездетүү, өлкөнун өнүгүшүнүн артыкчылыктарын социализациялоодон тартып, социалдык адилеттүүлүктүн идеяларын орнотууга чейин, алынган кирешелерди бөлүштүрүүдөн тартып кеңири чаралар, калктын бардык катмарларынын арасында жакырчылыкка каршы согуш жарыялоого чейинки реформалар мамлекеттин өнүгүү процессинин жалпы улуттук мүнөзүн көрсөтүп турат. Экинчи жагынан, партиялык этиканын «деталдарын» жакшыртуу боюнча биринчи кезектеги чаралар, «жолборсторду өлтүрүп, чымындарды чаап» деген ураандын алдында ар кандай масштабдагы коррупционерлерге каршы күчтүү күрөш эң көйгөйлүү аймактарда психологиялык кырдаалдын бир топ жакшырышына алып келди, өлкөдө партия менен массанын ортосундагы көзгө көрүнбөгөн дубалдын бузулушу, коомдук аң-сезимдин баш кошкондугун аныктап, карапайым элдин тилектештигине ээ болду.

«Карапайым элдин тилектештиги эң чоң саясат». Өнүгүүнүн туура жолуна түшүү менен гана элдин жыргалчылыгын жогорулатууга болот. Өнүгүү процессинде туура баалуулуктар системасын бекем кармануу менен гана карапайым элдин ишенимине ээ болот.

ОРИГИНАЛ

«Ырлар китебинде» мындай деп айтылат: «Инь династиясы элдин колдоосун жоготпостон, Жогорку Теңирдин ырайымына ээ боло алган. Инь династиясынын тагдыры эң жогорку батаны сактап калуу канчалык кыйын экени жөнүндө эскертүү болсун. Бул эгерде элдин колдоосуна ээ болсоң, мамлекетке ээ болосуң, элдин колдоосуна ээ болбосоң мамлекетке ээ болбойсуң дегендик.

«Ли цзи» («Такыбалык жөнүндө жазуулар») китеби, «Да сюэ» («Улуу окуу») трактаты, Чуньцю («Жаздар жана күздөр») мезгили – Цинь жана Хань доору.

КОММЕНТАРИЙ

Адегенде «Да сюэ» («Улуу окуу») трактаты «Ли цзи» («Такыбалык жөнүндө жазуулар») канондук жыйнагынын бөлүмдөрүнүн бири болгон. Кийинчерээк «Да сюэ» өзүнчө трактат болуп бөлүнүп, «Лунь юй» («Сүйлөшүү жана өкүмдөр»), «Мэн-цзы» жана «Чжун юн» («Орто жана өзгөрүлгүс») менен бирге Конфуцийдин «Төрт китебин» түзгөн. Эссе «Үч негиз» деп жарыялайт, б.а. «Таза ырайымды бөлүп көрсөтүү, эл менен бир болуу, кемчиликсиз жакшылыкка токтоо» жана Сегиз негиз, б.а. «Жараштыруу, билимди аягына чыгаруу, ойдун ыкласына ээ болуу, жүрөктү оңдоо, инсанды оңдоо, үй-бүлөнү түздөө, мамлекетте тартипти орнотуу, Асман империясында тең салмактуулукту орнотуу» булар биригип, Түштүк ыр доорунан баштап, неоконфуцийчиликтин этикасынын, саясатынын жана философиясынын негизги принциптери болуп калды.

«Да сюэ» текстинде «Ши цзин» («Ырлар китеби») жыйнагынын ырлары түшүндүрүү менен кайра-кайра келтирилет. «Инь династиясы элдин колдоосун жоготпостон, Жогорку Кожоюндун ырайымына ээ боло алат эле. Инь династиясынын тагдыры эң жогорку батага ээ болуу канчалык кыйын экени жөнүндө эскертүү болуп,«Ши Цзин» китебинин «Да я» («Улуу одалар») бөлүгүнүн «Вэнь-ван» бөлүмүнөн алынган. Түпнускадагы «элдин колдоосун жоготуу» деген сөз айкашы «насаатчыдан айрылуу» деген семантикалык коннотацияны да камтыйт. Түп нускадагы «Жогорку бата» сөз айкашы «асмандагы тагдыр» деген семантикалык коннотацияны, б.а. «башкаруу үчүн асман мандаты деген кошумча маанини билдирет». Сөздүн жалпы мааниси төмөнкүдөй: Инь (Шан) династиясы элдин сүйүүсүн жоготпосо, Асман мыйзамдарына баш ийип, Асмандагы тагдырга ылайык бийлик кыла алмак. Инь (Шан) падышалыгынын кайгылуу тажрыйбасын үйрөнүү керек, анткени бул өлкөнү башкаруу үчүн Асмандагы тагдырды сактап калуунун бирден-бир жолу.

«Элдин колдоосуна ээ болсоң мамлекетке ээ болосуң, элдин колдоосуна ээ болбосоң мамлекетке ээ болбойсуң» деген сөз массанын ролунун маанилүүлүгүн баса белгилейт. «Да сюэ» дагы эскертет: «Мамлекеттин ээсинин этиятсыздыгына жол берилбейт. Эгерде башкаруучу калыс эмес болсо, аны Асман империясы жазалайт!»

Мамлекетти башкарууда белгилүү бир тартип бар, анын негизин элге пайда алып келүү түзөт.

Цитата Азия-Тынч океаны Экономикалык кызматташтык уюмунун (AТЭК) форумунда соода жана өнөр жай секторунун лидерлигинин деңгээлинде «Өнөктөштүктөрдү тереңдетүү жана өнүгүүнүн кыймылдаткыч күчүн жогорулатуу» диссертациясында» жана башка бир катар эмгектерде келтирилген.

ТҮШҮНДҮРМӨ

Си Цзиньпин бул байыркы сөз менен карапайым элди борборго койгон башкаруунун парадигмасын толугу менен билдирген. «Эл биринчи орунда» – бул принцип Си Цзиньпиндин кытайлык өзгөчөлүктөр менен социализмди куруу боюнча идеяларынын баалуулуктар системасынын лейтмотивин түзөт. Төрага буга чейин «карапайым элдин бакубат жашоого болгон каалоосу биздин күрөштүн максаты болуп калсын» деген каалоо-тилектерин билдирген. Си Цзиньпиндин мамлекеттик бийликтин философиясы тууралуу дагы бир сөзү бар: «Карапайым эл – асман, карапайым эл – жер, элден алыстап, суу булагынан ажырап, бак-дараксыз калдык жана, ошондуктан биз эч нерсеге жетише албайбыз». 2014-жылы «Карапайым элдин жашоосу мындан да жакшырсын» деген сөздү жана 2017-жылы «Карапайым элдин жашоосу мындан да бактылуу жана бакубаттуу болсун» деген сөздөрдү айткандан бери Си Цзиньпин адамдардын турмушунун бардык тармактарына, анын ичинде саламаттыкты сактоо, иш менен камсыз кылуу, турак-жай, жакырларды колдоо боюнча карапайым элге болгон камкордугун улантты.

Негизги орун карапайым элге берилген өнүгүү идеологиясы элге толук жана жан аябастык менен кызмат кылуунун негизги принцибинин жаңы көрүнүшү болуп саналат, мамлекетти куруу жолунун чечүүчү этабында жалпы орточо жыргалчылык коомун куруу жолунда багыт ролун ойнойт. Партиянын XIX съездинде айтылгандай, элдин таламдары ар дайым биринчи орунда турушу керек, мамлекетти өнүктүрүүнүн жыргалчылыгы ого бетер көбүрөөк жана бүткүл калк арасында ого бетер адилеттүү бөлүштүрүлүүгө тийиш, бүткүл элдин жалпы жыргалчылыгын камсыз кылуу үчүн туруктуулук менен умтулуу зарыл. Си Цзиньпин элге багытталган өнүгүү идеологиясы сөз жүзүндө гана бар же ой жүгүртүү стадиясында калган абстракттуу жана түшүнүксүз нерсе эмес экенин баса белгилейт. Тескерисинче, бул идеология социалдык-экономикалык өнүгүү процессинин бардык тармактарында ишке ашырылууга тийиш.

ОРИГИНАЛ

Лао-цзы айткан: «Мамлекетти башкарууда белгилүү бир тартип бар, анын негизи элге пайда алып келүүдө. Аткаруу бийлигинин жана элге билим берүүнүн да белгилүү бир тартиби бар, анын негизин башкаруучунун жарлыктарынын аткарылышы түзөт. Элге жакшылык алып келсең, анда байыркы мыйзамдар менен башкаруунун кереги жок. Эгерде бардык иштер толук жана кылдаттык менен аткарылса, анда эски эрежелерди сактоонун кереги жок. Демек, акылмандар заманга жараша мыйзамдарды, каада-салттарга жараша ырым-жырымдарды өзгөртүшөт. Алардын кийимдери, механизмдери колдонууга оңой. Алардын мыйзамдары жана токтомдору себептүү. Демек, байыркы институттарды өзгөртүүдөн баш тартуу толук туура эмес, ал эми эски эрежелерди сактоо толук жетиштүү эмес.

Вэн-цзы, трактат «Вен-цзы», «Шан и» («Эң жогорку чындык») бөлүмү, Согушуп жаткан мамлекеттердин доору

КОММЕНТАРИЙ

«Вэнь-цзы» трактаты ойчул Вэнь-цзы тарабынан Согушуп жаткан мамлекеттердин доорунда түзүлгөн жана жогорудагы сөз цитата катары «Шан и» («Эң жогорку чындык») бөлүмүндө камтылган трактаттын авторунун анын насаатчысы Лао-цзынын сөздөрүнүн жазуусу болуп саналат.

«Бийликте белгилүү бир тартип бар, анын негизи элге пайда алып келүү» деген сөз бийлик жалпы кабыл алынган нормаларды сакташы керек, ал эми бардык нерсенин негизи элге пайдалуу болушу керек дегенди билдирет.

«Вэнь-цзынен» 300 жылдан ашык убакыт өткөндөн кийин түзүлгөн «Хуайнань-цзы» трактатынын текстинде мааниси боюнча окшош билдирүү келтирилген: «Ошондуктан кемчиликсиз акылман адамдар өз күчү менен ырым-жырымдарды жана салтанаттуу музыканы орнотушкан, жана байыркы ырым-жырымдардын жана салтанаттуу музыканын бийлигине кирген эмес. Мамлекетти башкарууда белгилүү бир тартип бар, анын негизи элге пайда алып келүүдө. Аткаруу бийлигинин жана элге билим берүүнүн да белгилүү бир тартиби бар, анын негизин башкаруучунун мыйзамдарын ишке ашыруу түзөт. Элге жакшылык алып келсең, анда байыркы мыйзамдар менен башкаруунун кереги жок. Эгерде бардыгы толук жана кылдаттык менен аткарылса, анда эски эрежелерди сактоонун кереги жок».

«Вэнь-цзы» жана «Хуайнань-цзы» трактаттарынын ортосундагы байланышты түзүү өтө кыйын көрүнөт, бирок «Вэнь-цзынын» мазмуну «Хуэйнань-цзынын» жарымынан көбүнө окшош. Биздин доордо, 1973-жылы, Хэбэй провинциясынын Динсянь уездинин (азыркы Динчжоу району) хань көрүстөндөрүндө бамбук такталарында «Вэнь-цзы» тексти табылган, бул «Вэнь-цзы» «Хуайнань-цзыге» караганда Согушуп жаткан падышалыктар доорунан алда канча эрте жаралганын тастыктайт.

БАШКАРУУ ЖӨНҮНДӨГҮ БӨЛҮМ

9,6 миллион чарчы километрден ашык эбегейсиз зор территорияда бир калыпта эмес өнүгүү айрым аймактардын өнүгүү деңгээлинин ортосундагы «бир кылымдык ажырымды» билдирет. 1,3 миллиарддык калкы АКШ, Япония, Германия, Франция жана Улуу Британиянын калкынан эки эсе көп. Мына ушул факторлордун өзү эле Кытай сыяктуу гиганттык жана татаал өлкөнү башкарууну эбегейсиз зор милдет кылат.

«Чжоу – байыркы мамлекет, бирок анын милдети өзүн жаңылоо». Партиянын XVIII съездинден бери Си Цзиньпиндин кытайлык өзгөчөлүктөргө ээ социализм жөнүндөгү идеялары Кытайдын тарыхый кайра курууларынын жана жетишкендиктеринин түз идеологиялык кыймылдаткыч күчү болуп калды. Өнүгүү багытын кайра баалоо, өнүгүү жолун кайра карап чыгуу, өнүгүү максаттарын башка жакка жылдыруу болду. ……Өзүнүн мазмуну боюнча кеңири масштабдуу көз караштардын бул системасы кытайлык өзгөчөлүктөргө ээ кандай социализмди куруу жана өнүктүрүү, ошондой эле кытайлык өзгөчөлүктөр менен социализмди кантип куруу жана өнүктүрүү керек деген суроолорго системалуу жооп берет.

«Кытай кыялы» улуттук кайра жаралуу максатына жетүү жолу катары, «Мамлекеттик ишмердүүлүктүн беш чөйрөсүндө бирдиктүү курулуш» өлкөнүн реформалардын жалпы түзүмүн ишке ашыруу катары, «Төрт багытта интенсивдүү аракеттер» реформалардын өнүгүү стратегиясын конкреттештирүү катары, «Эки кылым» өлкөнүн туруктуу өнүгүү жолунун узак мөөнөттүү горизонт катары.

«Жаңы реалдуулук» – экономикалык өнүгүүнүн аныктоочу логикасы, «Өнүгүүнүн жаңы идеологиясы» – интенсивдештирүү багытындагы жалпы радикалдуу өзгөрүүлөр, «Бир алкак, бир жол» – адамзаттын келечегинин келечегин ачып берүүчү. ……Бул жаңы концепциялар мезгилге жана кырдаалга ыңгайлашкан улуу максаттарды жана идеалдарды чагылдырган мамлекеттик башкаруунун жаңы структурасынын пайдубалын түзөт.

Стратегиялык ой жүгүртүүгө негизделген мамлекеттин жаңы макроструктурасын пландаштыруу, карама-каршылыктарды диалектикалык ой жүгүртүүгө негиздеп чечүү, мыйзамды сактоонун негизинде элдин кызыкчылыгына багытталган мамлекеттик башкарууну пландаштыруу, системалуу ой жүгүртүүгө негизделген күч-аракеттерди бириктирүү, жаңы чектерди белгилөө, өнүгүүнүн белгилүү индикаторлоруна кепилденген жетишүүнү эсепке алуу менен иш алып баруу, инновациялык ой жүгүртүүгө негизделген жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачуу, ачык-айрым ой жүгүртүүгө негизделген көз карашын кеңейтүү… Бул жаңы идеялар терең идеялык мазмунга жана кеңири акылмандыкка негизделген ойлонулган стратегияны чагылдырган мамлекет куруунун пайдубалын түптөө үчүн иштелип чыккан.

Пекин – Тяньцзинь – Хэбэй агломерациясын бирдиктүү өнүктүрүү демилгеси менен башталган региондук өнүгүү стратегиясы ишке ашырылууда. Эркин соода аймактарын түзүү аркылуу тышкы дүйнөгө ачыктык стратегиясы ишке ашырылууда. Армия жеке курамды жогорку деңгээлде интеграциялоо аркылуу куралдуу күчтөрдү чыңдоо боюнча реформаларды ишке ашыруу стратегиясын кабыл алды. Маалыматтык технологиялар тармагында «Интернет+» демилгесин ишке ашыруу аркылуу Кытайды интернет державасына айландыруу стратегиясы бекитилди. Социалдык чөйрөдө мамлекет тарабынан тандалып алынган чаралардын негизинде муктаж болгондорго даректүү материалдык жардам көрсөтүү стратегиясы өзгөчө орунду ээлейт. Илимий-техникалык чөйрөдөгү реформаларды тереңдетүү аркылуу инновацияларды өнүктүрүү стратегиясы, социализмдин негизги баалуулуктар системасын куруу аркылуу маданий державага айлануу стратегиясы, өлкөдө биринчиликтин аң-сезимин кеңири жайылтуу аркылуу улуттук коопсуздук стратегиясы, коопсуз жашоо ишке ашырылууда.… Бул жаңы стратегиялар мамлекеттик башкаруу процессине бай мазмун кошуп, мамлекеттик башкаруунун мазмунуна жана мүмкүнчүлүктөрүнүн бай формасына жол ачат, процесстерди жалпы башкарууга жана бүтүндөй кырдаалды башкарууга кеңири мүмкүнчүлүктөрдү берет.

К.Маркс: «Ар бир философия – өз доорунун рухий квинтэссенциясы» деген. Тарыхый билимдерди жана мыйзам ченемдүүлүктөрдү жалпылоо аркылуу, ар тараптуу теориялык билимдер жана бай практикалык тажрыйба аркылуу, Кытайдын бүткүл дүйнө менен байланыштарын кеңейтүү аркылуу Си Цзиньпиндин жаңы доордогу кытайлык өзгөчөлүктөргө ээ социализм жөнүндөгү идеялары Кытайдын өзүнүн жөндөмдүүлүктөрүнө ишенимин дагы бир жолу тастыктады. Бул идеялар Кытайдын тажрыйбасын жалпылап, Кытайга жаңы артыкчылыктарды берип, өлкөнү өркүндөтүү процессин жаңы деңгээлге алып чыгып, мамлекеттик ишмердүүлүктүн масштабын кеңейтип, жаңы системанын макроструктурасын түзөт. Жаңы идеология партиялык курулуштун тармагында новатордук ой-пикирдин жогору учушун камсыз кылат, Маркстин окуусунун жаңы жактарын ачат, кытайлык өзгөчөлүктөрү бар социализмдин жаңы реалдуулугун түзөт.

Улуу жолду көздөй бара жатканда, Асман асты империясы элге таандык болот.

Цитата ККПнын XIX съездинде «Орто бакубат коомду ар тараптан түзүүнүн чечүүчү жеңиши – жаңы доордун кытайлык мүнөздөмөлөрү бар социализмдин улуу жеңиши» деген докладда жана башка бир катар эмгектерде келтирилген.

ТҮШҮНДҮРМӨ

ККПнын Башкы катчысы Си Цзиньпин бул макалды «Ли цзи» («Такыбалык жөнүндө жазуулар») трактатынан ар кандай жагдайларда кайталап келтирип, партиянын карапайым элдин үстөмдүгүн камсыз кылуунун түпкү максатына берилгендигин жана «Асман астындагы империя элге таандык» принцибине чексиз берилгендигин ырастаган. Си Цзиньпин ККПнын XIX съездинде жасаган докладында кытайлык коммунисттердин түпкү максаты жана миссиясы кытай элинин бакыт-таалайына жетишүү жана Кытайдын улуттук жаңылануусун камсыз кылуу экенин дагы бир жолу баса белгиледи.

Баштапкы максатка берилгендик гана ишти аягына чыгарууга мүмкүндүк берет. Так түпкү максатка берилгендиктин аркасында кытайлык коммунисттер элдин үстөмдүгүн камсыз кылууда, Партиянын бүткүл коомдун жыргалчылыгы үчүн, бүткүл элдин жыргалчылыгы үчүн мамлекеттик башкарууну, өлкөнүн өнүгүү багытын карапайым элдин негизги таламдарын эсепке алуу менен өнүктүрүү, тарыхый масштабдагы улуу мамлекеттик иштерди аткарууда элге таянуу менен камсыз кылууда. Так түпкү максатка берилгендиктин аркасында кытайлык коммунисттер карапайым элдин бактысы үчүн өз күрөшүнүн максатын ар дайым көрүп, мындан ары алга карай умтулуу үчүн ушул максаттан күч алып, улуттук кайра жаралуу үчүн күрөштү коркпостук менен түгөнгүс шыктануу менен улантып жатышат.

Кытай дүйнөлүк аренанын борборуна жакындап келатканда Си Цзиньпин «Улуу жол – жалпы мурас» деген сөз менен бүткүл дүйнөгө Кытайдын акылмандыгын, Кытайдын глобалдык көйгөйлөрдү чечүү демилгеси жар салып, ойлорун, көз караштарын ачык көрсөтүп жатат. Адамзаттын жалпы тагдыры үчүн, бүткүл дүйнөлүк жыргалчылыкка жетишүү үчүн кытайлык коммунисттер күч-аракетин аябай жатышат. Партиянын XIX съездинде белгиленгендей, Кытайдын өнүгүшү эч бир өлкө үчүн коркунуч туудурбайт жана Кытайдын Коммунисттик партиясы өзүнүн миссиясын бүткүл адамзаттын жыргалчылыгына тынымсыз көбүрөөк салым кошуу деп эсептейт. Дүйнө жүзүнүн тагдыры дүйнө элдеринин колунда, адамзаттын перспективалары – бул дүйнө элдеринин тандоосунун натыйжасы! Кытайдын партиясы жана эли бардык өлкөлөрдүн элдери менен бир жол менен барууга, адамзаттын бактылуу тагдырын биргелешип аныктоого, адамзаттын жаркыраган келечегин биргелешип түзүүгө умтулуп жатат.

ОРИГИНАЛ

Улуу жол бойлоп баратканда, Асман империясы элге таандык, башкаруу үчүн акылдуулар, жөндөмдүүлөр тандалып, берилгендикке үйрөтүлүп, адеп-ахлактары өстүрүлөт. Демек, адамга анын жарым-жартылай жакындары гана эмес, тууган-туушканы гана эмес, балдары болуп өзүнүн балдары гана эмес, балким бардыгы тууган болуп калышат. Карылардын кайрымы бар, жетилгендердин пайдасы бар, жаштардын билими бар. Баардык үй-жайсыз, жесир, жетим, жалгыз, кедей, оорулуулар камкордукка алынат. Эркектин өз үлүшү бар, аялдын баш калкалоочу жайы бар. Жакшылыкты жерге калтыруу чыдагыс болуп калат, бирок аны өзүндө да топтобош керек; күчтөргө жол бербөө сабырсыздык болуп калат, бирок аларды өзү үчүн гана колдонбоо керек. Ошон үчүн арам пландар түзүлбөйт, уурулук жана тоноочулук, баш аламандык, дүрбөлөңдүк болбойт. Ошон үчүн эл үйүнөн чыгып баратып, эшигин жаппайт. Бул Улуу Биригүү деп аталат.

«Ли цзи» («Такыбалык жөнүндө эскертүүлөр»), «Ли юнь» бөлүмү («Үрп-адаттын таасирдүүлүгү»), Чуньцю мезгили («Жаздар жана Күздөр» доору) – Цинь жана Хань доорлору

КОММЕНТАРИЙ

«Улуу жол бойлоп басып бараткан мезгилде, Асман империясы элге таандык» деген сөздү Конфуций идеалдуу коом катары элестеткен «Улуу биримдиктин» образын билдирет. «Улуу жолго» ылайык иш жасалганда, Асман асты империясы Асман асты империясынын бардык элдерине таандык, демек, «Карысынын кайрымдуулугу бар, бойго жеткенинин жөндөмү бар, өспүрүмдөрүнүн тарбиясы бар. Баардык үй-жайсыз, жесир, жетим, жалгыз, жакыр, оорулуулар камкордукка алынат», башкача айтканда идеалдуу «чоң биримдик дүйнөсү» пайда болот.

Си Цзиньпин тарабынан эң көп цитаталанган классикалык накыл сөздөрдүн бири: «Улуу жол бойлоп барып жатканда, Асман асты империясы элге таандык». Көбүнчө бул Кытайдын тышкы саясаты тууралуу сөз сүйлөөдө оозго алынат. «Улуу жол» бул контекстте баалуулуктар системасын, тактап айтканда, бүткүл адамзаттын тилеги болгон «чындык менен адилеттиктин» үстөмдүгүн, ал эми «Асман асты империясы» бүт дүйнөнү билдирет. Бул сөздүн мааниси оригиналдууга караганда тереңирээк, кененирээк.

Күтүлбөгөн окуяларга даяр болуу – мамлекетти башкаруунун туруктуу жолу.

Цитата «Си Цзиньпиндин жаңы доордун кытай өзгөчөлүктөрү менен социализм боюнча идеяларын изилдөө жана партиянын XIX съездинин духун ырастоо боюнча Борбордук Комитеттин мүчөлөрү жана Борбордук Комитеттин мүчөлүгүнө талапкерлердин даражасындагы алдыңкы партиялык кызматкерлер үчүн семинар тобунун ачылыш аземинде сүйлөгөн сөзүндө жана башка бир катар эмгектерде келтирилген.

ТҮШҮНДҮРМӨ

Си Цзиньпин бул классикалык сөздү келтирүү менен жагымсыз окуялардын алдын алуу зарылдыгын ачык-айкын көрсөтүп берди. Бийликте ар бир кадамды мүмкүн болушунча кылдаттык менен ойлонуп таштап, милдеттерге эң терең талдоо жүргүзүү зарыл. Ошондо гана болочок окуяларга, каймана айтканда, «жамгырдын алдында чөп камдоо» үчүн алдын ала даярданууга болот. Бул сөздөр Си Цзиньпиндин эң жагымсыз тышкы шарттардын пайда болуу мүмкүнчүлүгүн дароо эске алуу менен башкарууга болгон мамилесин ачык чагылдырат.

2013-жылдын башында Си Цзиньпин босого жыйынтыкка кепилденген жетишүүнү камсыз кылуучу иш формаларын колдонуунун маанилүүлүгүн белгиледи. Чектүү натыйжага кепилдик берилген жетишүүнүн жана максималдуу натыйжаларды камсыз кылуу үчүн бардык аракеттердин маанилүүлүгү баса белгиленет. Бул жагымсыз окуяларга толук даярдануу жана кырсыктардан качуу, күтүлбөгөн кыйынчылыктарга сабырдуулук менен жооп берүү жана демилгени бекем кармап туруу маанилүү. Си Цзиньпин алдыңкы партиялык кызматкерлерге «жагымсыз окуяларга дайыма даяр болуунун» маанилүүлүгүн көп эскертет жана бардык партия мүчөлөрүн тартиптин жоктугунан күрөштө жетишкен ийгиликтерди жоготуп койбош үчүн «Биз Ли Цзычэнге окшоп калбайбыз» деген сөздү бекем эстен чыгарбоо буйругу менен эскертет. Төрага «баштапкы тез гүлдөп-өнүгүү, андан кийин күтүлбөгөн төмөндөө» деген татаал тарыхый проблеманы чечүүнүн маанилүүлүгүн эске салат. Ал бизге «өлкөдөгү баш аламандыктын чыгышына жол бербөө үчүн күтүлбөгөн окуяга ал боло электе даярдануу» керектигин эскертет. Партиянын XIX съездиндеги докладында Си Цзиньпин 100 милдик жолдо акыркы 10 миль татаалдыгы менен жолдун жарымына тең болорун кайталады. Кытай элинин улуу кайра жаралышы ритуалдык гонгдорду жана барабандарды кагуу менен оңой ишке ашпайт. Даяр болгондор кырсыкка кабылышпайт жана бул жагынан алганда «Босого натыйжаны гарантиялоо жана максималдуу натыйжага ар тараптан умтулуу» принциби биздин бардык ишибизди аныктоого тийиш деп айта алабыз.

«Босого натыйжаны гарантиялоо жана максималдуу натыйжа үчүн бардык мүмкүн болгон аракет жасоо». Кытайлык өзгөчөлүктөргө ээ социализм жаңы доорго кадам таштоодо, ал эми Кытай учурда болуп көрбөгөндөй тарыхый мүмкүнчүлүктөргө туш болууда, көптөгөн кыйынчылыктар жана тобокелчиликтер алдыга карай умтулууда. Жагымсыз окуяларга даярдуулукту жогорулатуу, өнүгүү жолунда мүмкүн болуучу кыйынчылыктарды, көйгөйлөрдү жана жагымсыз факторлорду алдын ала көрө билүү жөндөмүн өнүктүрүү пессимизмдин көрүнүшү эмес, балким реалдуулуктан четтөө боюнча каталардан, милдеттүү этаптардан секирүүдөн, жыйынтыктарга умтулууда шашылыштыктан, алдын ала көрүнбөгөн кыймылдан качуу зарылчылыгы болуп саналат. Бул каталарды болтурбоо менен биз өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүшүнүн жогорку сапатын жана жогорку деңгээлин камсыз кылып, системалуу жагдайда алга жылуунун багытында күчтөрүбүздү топтой алабыз.

ОРИГИНАЛ

Вэй Чжэн императорго келип ушундай дейт: «Шаардын дубалдарына жакын жердеги түлкүлөр жана ата-бабалардын ыйык жайларындагы чычкандар майда жаныбарлар, бирок аларды чыгаруу да оңой эмес, анткени алар тешиктери менен корголгон. Байыркы убакта, Хань жана Цзинь династияларынан баштап тынчтандыруу оңой болбогон, себеби алар толугу менен кол тийгис болуп келген; башкаруучу үй-бүлөлөрдүн тектеш мүчөлөрү менен абал мындан да татаал болгон. ……Женьфан мамлекеттик кызматкер катары мыйзамды жана тартипти коргой алган. Сөөк-тамырынын кылмыштуу эркелиги үчүн аны кантип жазалайсың?! Мындай чечим эгемендиктин өкүнүчүнүн предмети болуп кала турган жагымсыз окуялардын чексиз сериясынын башталышы катары кызмат кылат, бирок кырдаалды оңдоо мүмкүн эмес.

У Цзин, «Чжэн гуань чжэн Яо» («Чжэн гуань доорундагы башкаруунун негиздери»), 2-түрмөк, «Чжи цзянь (ыу)» бөлүмү («Түз үгүттар (тиркеме)», Тан доору

КОММЕНТАРИЙ

«Күтүлбөгөн окуяларга даярдануу – мамлекетти башкаруунун өзгөрүлгүс жолу» – бул сөздөр менен Вэй Чжэн Тан императору Тай-цзунга көрсөтмө берген. Түп нускада «даярдык» деген сөздү «алдын алуу», «кокустук» деген сөздү «тынчсыздануу», «мамлекетти башкаруу» дегенди «өлкөнүн жакшылыгы үчүн кызмат кылуу» маанисинде түшүнсө болот. Билдирүүнүн жалпы мааниси: күтүлбөгөн окуяларга алдын ала даярдануу мамлекеттик башкаруунун негизин түзөт.

Тан доорунун Чжэньгуань доорунун жетинчи жылында (б.з. 633-ж.) Тан императору Тай-цзундун алтынчы уулу Шу-вандын экинчи аялынын атасы Янь Юй өзүм билемдик менен император сарайынын тыюу салынган бөлүгүнө кирип кетип, ал жерде сарайдын аялдарын кордогон. Сарайдын жазалоо кызматынын башчысы Сюэ Женьфан эмне болуп жатканын билип, андан соң Янь Юну камап, суракка алган. Бул окуя тууралуу кабар Тай-цзунга жеткенде, ал ачууланып, дароо Сюэ Жэньфанды таяктын жүз соккусу менен жазалап, ээлеп турган ордунан кетирүүнү буйруйт.

Бирок Вэй Чжэн мындай чечимди адилетсиздик деп эсептеп, залда отургандар императорго өзүнүн катасын ачык көрсөтүп, төмөнкү сөздөр менен сүйлөйт: «Шаардын дубалынын жанында түлкүлөр жүрөт, ата-бабалардын ыйык жайында чычкандар бар. Алардын баары кичинекей жаныбарлар, бирок бул жаныбарларды алып чыгуу оңой иш эмес». Байыртан тынчытуу кыйын болуп келген, Хань жана Цзинь династиясынын башталышы менен император сарайында да ооздуктоо мүмкүн болбогон таасирдүү адамдардын жакындары жөнүндө эмне айтууга болот… Жэньфан мамлекеттик чиновник болуп туруп, мамлекеттин кызыкчылыгы үчүн мыйзамды коргогонго кудурети жетет, андыктан бейкүнөө адамды жазалоо менен падышанын тууганынын түпкү мүдөөсүн кантип токтотот?! Мындай ынтызарлык бүтпөгөн жагымсыз окуялардын башталышы болот, бирок өкүнүүгө кеч болуп калат. Байыркы замандан бери эле падыша гана мындай иштерди кылууга тыюу сала алат деп кабыл алынган. Күтүлбөгөн нерсеге даяр болуу – башкаруунун өзгөрбөс жолу. Суу ташкыны жок деп эле дамбаларды талкалагандарды кайдан көрдүң? Тан императору Тай-цзун чиновниктин сөзүнө сугарылып, жазаны 20 таякка чейин кыскартууга жана Сюэ Женьфаңды өз ордунда калтырууга буйрук берет.

Элге адептүүлүктүн эрежелерин үйрөтүү керек, бирок алардын каада-салтын өзгөртүүнүн кереги жок. Элдер үчүн бирдиктүү мыйзам түзүлүшү керек, бирок алардын жашоо образын өзгөртүүнүн кереги жок.

Цитата «ККП Борбордук Комитетинин улуттар боюнча жумушчу заседаниесинде сүйлөгөн сөзүндө» жана башка бир катар эмгектерде келтирилген.

ТҮШҮНДҮРМӨ

Кытай көп улуттуу өлкө жана кытай маданияты көптөгөн элдердин маданиятынын ар түрдүүлүгүн өзүнө сиңирген. Тарыхый жактан алганда, борбордук бийлик майда элдер жашаган аймактарды улуттук өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен, бирдиктүү саясий системанын жана билим берүү системасынын принцибинин негизинде башкарат. Мындай мамиленин аркасында мамлекеттин бекем биримдиги гана камсыз кылынбастан, улуттук аймактарга өздөрүнүн улуттук маданияттарын бардык толуктугу жана боёктору менен көрсөтүүгө мүмкүнчүлүк түзүлөт.

Жаңы Кытай түзүлгөндөн бери партия жана мамлекет Кытайдын улуттук түзүлүшүнүн реалдуулугуна жана элдеринин улуттук өзгөчөлүктүрүнө таянып, майда элдер компакттуу жашаган райондордо автономия саясатын жүргүзүп келе жатат; улуттук саясаттын тандап алган курсунун тууралугу иш жүзүндө ырасталды. Дал ушул жолдо жалпы адамзаттын гүлдөп-өнүгүүсү үчүн биргелешкен күрөштүн алдында бардык элдерди бириктирүү, жалпы теңдикти камсыз кылуу, тең укуктуулуктун, биримдиктин, өз ара жардамдашуунун жана ынтымактуулуктун негизинде улуттар аралык мамилелерди чыңдоо жана өнүктүрүү мүмкүн болду. Мына ушул жолдо бардык элдер жалпы үй-бүлөнүн турмушуна аралашып, анын ар түрдүүлүгү менен биригип турганда «Сен жана мен бирбиз» деген философия ишке ашат.

ОРИГИНАЛ

Элдердин өзгөчөлүгү алардын жашаган чөйрөсүнүн шартына жараша суук же жылуу, кургак же нымдуу, кең өрөөндөр же терең дарыялар болгондугуна жараша аныкталат. Элдер мүнөзү боюнча айырмаланат: катуу, жумшак, жеңил, оор, жай, тез. Элдер беш табитти ар кандай жактырат, ар кандай механизмдерди колдонушат, ар кандай кийимдерди кийишет. Элдерге такыбалыктын бирдей эрежелерин үйрөтүү керек, бирок алардын адаттарын өзгөртүүнүн кереги жок. Элдер үчүн бирдиктүү мыйзам түзүлүшү керек, бирок алардын жашоо образын өзгөртүүнүн кереги жок. Кытайдын беш тарабындагы майда элдердин арасында мамлекеттик тартипти орнотууда ар бир элдин өзгөчөлүгү эске алынышы керек, бул өзгөчөлүктөрдү өзгөртүүнүн кереги жок.

«Ли цзи» трактаты («Такыбалык жөнүндө жазуулар»), «Ван Чжи» бөлүмү («Башкаруу системасы»), Чуньцю («Жаздар жана күздөр») мезгили – Цинь жана Хань доорлору

КОММЕНТАРИЙ

«Ли цзи» («Такыбалык жөнүндө жазуулар») – конфуцийчиликтин канондук трактаттарынын бири, анда Цинь жана Хань дооруна чейинки мезгилдеги ар кандай ырым-жырымдардын сүрөттөлүшү камтылган. «Ван Чжи» («Башкаруу системасы») бөлүмү – Байыркы Кытайдын укуктук системасынын кыйла эртеңки системалуу экспозициясы.

«Ван Чжи» («Башкаруу системасы») главасынын текстинде «Кытайдын бардык беш тарабындагы майда элдердин арасында мамлекеттик тартипти орнотууда ар бир элдин өзгөчөлүктөрүн эске алуу жана бул мүнөздөмөлөрдү өзгөртүүгө болбойт» деген пикир билдирилген. Ошентип, улуттук өзгөчөлүктөрдүн бар экендиги тан алынып, улуттар аралык мамилелерди жөнгө салуунун төмөндөгү негизги принциби коюлат: «Элдерге такыбалыктын бирдиктүү стандарттарын үйрөтүү керек, бирок алардын адаттарын өзгөртүүнүн кереги жок. Элдер үчүн бирдиктүү мыйзам түзүлүшү керек, бирок алардын жашоо образын өзгөртүүнүн кереги жок». Билдирүүдө: ар бир жер-жерлердеги элдерге карата такыбалыктын бирдей эрежелерин сактоо жагынан тарбиялык иштерге көңүл буруу зарыл жана алардын түпкү үрп-адатын өзгөртүүнүн кереги жок; бүтүндөй өлкө үчүн бирдей мыйзамдарды сактоого көңүл буруу зарыл жана элдердин күнүмдүк адаттарын өзгөртүүнүн кереги жок.

«Элге такыбалыктын эрежелерин үйрөтүү керек, бирок алардын адаттарын өзгөртүүнүн кереги жок. Элдер үчүн бирдиктүү мыйзам түзүлүшү керек, бирок алардын жашоо образын өзгөртүүнүн кажети жок» деген принцип улуттук саясат чөйрөсүндөгү «көп түрдүүлүктөгү биримдик» маданий парадигмасынын ишке ашырылышын көрсөтүп турат.

Көптөгөн нерселердин баары жаратылыштын биримдигинин аркасында жаралып, жаратылыштын азыктандыруучу ырайымынын аркасында калыптанат.

Цитата Париждеги Климаттык конференциянын ачылыш аземинде «Өз ара пайдалуу кызматташтыкты жана климаттын өзгөрүүсүн адилет жана сарамжалдуу башкаруунун механизмин биргелешип куруу» баяндамасында жана бир катар башка эмгектерде берилген.

ТҮШҮНДҮРМӨ

Салттуу кытай маданиятында орун алган «асман менен адамдын мамилеси боюнча көз караштар системасы» азыркы коомдун экологиялык көйгөйлөрүн чечүүдөгү тажрыйба жагынан өтө чоң мааниге ээ. «Асман менен адамдын биримдиги» жана «бардык нерселердин жанаша жашоосу» жөнүндөгү идеялар адамдардан жаратылышты урматтоону, жаратылыштын мыйзамдарын сактоону, жаратылыш менен гармонияны талап кылат.

Бул байыркы сөздү Кытайдын төрагасы Си Цзиньпин Климат боюнча Париж конференциясында дүйнөгө Кытайдын «экологиялык саясат баалуулуктар системасын» түшүндүрүү үчүн келтирди. Байыртадан бери келе жаткан бул баалуулуктар системасы реалдуу жана эффективдүү «экология тармагындагы аракеттерге» айланган. Кытай кабыл алган жаңы өнүгүү идеологиясында «жашыл өнүгүү» өтө маанилүү орунду ээлейт. Саясаттын жана экономиканын кенири сегментинде адам менен жаратылыштын мамилелеринин гармониясын эсепке алуу менен жаңылануунун жана өнүгүүнүн жаңы структурасын түзүүгө багытталган бир катар чаралар ишке ашырылды. Көрүлгөн чаралардын натыйжалары илимий-техникалык инновациялардан жана мамлекеттик системалар жана жашыл курулушту өнүктүрүүнүн механизмдери жана аз көмүртектүү транспортту ишке киргизүү чөйрөсүндөгү инновациялардан баштап, Бүткүл кытайлык көмүртектерди түзүүгө чейин ар кандай формаларда көрүнөт.

Си Цзиньпин Париж конференциясындагы өтө маанилүү сөзүндө Кытайдын 2020-жылдан баштап климаттын глобалдык өзгөрүүсүн нейтралдаштыруу боюнча жигердүү чараларды көрүүгө, дүйнөнүн бардык өлкөлөрүнүн экология тармагында прогрессивдүү өнүгүүсүнө эффективдүү көмөк көрсөтүүгө жана Кытайдын адекваттуу дүйнөлүк экологиялык кырдаалды жакшыртууга салым кошо аларын ачык көрсөттүү. Кытайдын салымы айлана-чөйрөнү коргоо тармагында конкреттүү саясатты ишке ашыруу жана маалыматтарды берүү гана эмес, андан да маанилүүсү, баалуулуктар системасын орнотууга жана башкаруу жана ченемдик акылмандык менен бөлүшүүгө жардам берет.

ОРИГИНАЛ

Жылдыздар бири-бирине кошулуп айланат, күн менен ай алмашып асманды жарыктандырат, төрт мезгил бири-бирин алмаштырат, Инь менен Янь чоң метаморфозаларды жаратат, шамал жана жамгыр жерге чоң таасирин тийгизет. Көптөгөн нерселердин баары жаратылыштын биримдигинин аркасында жаралып, жаратылыштын азыктандыруучу ырайымынын аркасында калыптанат. Муундун пайда болушун көрүү мүмкүн эмес, бирок муундун натыйжасын көрө аласыз, бул Рухтун көрүнүшү деп аталат. Түзүлгөн нерселер баарына ачык көрүнүп турат, бирок аларды жараткан, Асман деп аталган формасыз маңызын эч ким билбейт.

Сюнь-цзы, «Сюнци» трактаты, «Тянь лунь» бөлүмү («Асман жөнүндө түшүнүк»), Согушуп жаткан мамлекеттердин доору

КОММЕНТАРИЙ

«Асман» кытай философиясынын абдан маанилүү категориясын түзөт жана Асман менен Адамдын ортосундагы мамиле байыркы замандан бери философтордун тыкыр изилдөө объектиси болуп келген. Сюнь-цзынин Асман менен Адамдын мамилеси жөнүндөгү көз караштары негизинен «Сюн-цзы» трактатынын «Тянь лунь» («Асман жөнүндө түшүнүк») бөлүмүндө топтолгон.

«Сюнь-цзы» чыгармасынын «Тянь лунь» бөлүмүндөгү жогоруда айтылган сөз Сюнь-цзынин жаратылыш жөнүндөгү ойлорун баяндайт. Сюнь-цзынун айтымында, «Жылдыздар бири-бирине өз ара туташууда айланат, күн менен ай алмашып асманды жарыктандырат, төрт мезгил алмашып турат, Инь менен Янь чоң метаморфозаларды жаратат, шамал менен жамгыр жерге зор таасирин тийгизет. Көптөгөн нерселердин баары жаратылыштын биримдигинин аркасында жаралат, табияттын азыктандыруучу ырайымынын аркасында калыптанат». Адамдар табияттын «биримдигин» жана «азык берүүчү ырайымын» байкабаса да, бул факторлордун таасирин жана анын натыйжасын көрө алышат. Ошондуктан, Сюнь-цзы аны «Рухтун» көрүнүшү деп атайт. Сюнь-цзы «Рух» кандайдыр бир табияттан тышкаркы сырдуу башкаруучу деп ырастабайт, бирок «Асмандын кыймылы түбөлүктүү, улуу Яонун эрки боюнча болбойт жана Цзе кара ниеттин каалоосу менен жок б