IШМА

Глава 1

Спадчына

Мёртвыя не тэлефануюць. Але чамусьці мы заўсёды чакаем.

Арсень стаяў ля акна і глядзеў, як дождж размывае шэрыя панэлькі спальнага раёна. За спіной шапацелі людзі – тыя самыя, што прыйшлі «папрасіцца з нябожчыкам». Ён чуў іх прыглушаныя галасы, пах валер'янкі і духаў, якія набываюць толькі на такія выпадкі.

Бацька ляжаў у труне ў суседнім пакоі.

Арсень не хацеў туды ісці. Ён ужо паглядзеў – гадзіну таму, калі толькі прывезлі цела з морга. Ад бацькі засталася толькі абалонка – жоўты воск, запалыя шчокі, рукі, складзеныя на грудзях. Пластыкавыя рукі, нежывыя. Пры жыцці бацька ніколі не трымаў іх так акуратна.

– Арсенька, ідзі, пастаў свечку, – прашаптала цётка Люба, матчына сястра, праслізнуўшы ў пакой. – Людзі пытаюць, дзе сын. Няёмка ж.

Ён маўчаў.

Цётка ўздыхнула і выйшла, пакінуўшы пасля сябе пах пірагоў і невыкананага абавязку.

Арсень уключыў тэлефон. Падкаст па самаразвіцці загаварыў пра тое, як «вырашыць свае праблемы за 21 дзень». Ён паставіў на паўзу. Не, сёння не той дзень.

Яму было дваццаць восем. І ён толькі што асірацеў.

Дзіўна, але гэтае слова – «асірацеў» – гучала ў галаве як нешта чужое. Быццам не пра яго. Быццам ён даўно ўжо быў сам па сабе, без бацькі. Апошнія гадоў пяць яны бачыліся раз на месяц, размаўлялі па тэлефоне яшчэ радзей. І кожны раз гэта было адно і тое ж: «Як справы?» – «Нармальна». – «А ў цябе?» – «Пішу». – «Ну, пішы». Размова, якая нічога не значыць, акрамя таго, што абодва не ведаюць, што сказаць.

Бацька быў гісторыкам. Доктар навук, прафесар, аўтар манаграфій, якія ніхто не чытаў. Арсень памятаў, як у дзяцінстве ганарыўся гэтым. Прыходзіў у школу і казаў: «Мой тата кнігі піша!» Аднакласнікі круцілі пальцам ля скроні. Іхнія бацькі прадавалі машыны, будавалі дачы, ездзілі ў Турцыю. Ягоны бацька сядзеў у архівах і збіраў паперкі.

З гадамі гонар ператварыўся ў раздражненне. Потым – у абыякавасць. А потым – у нешта горшае. У сорам? Не, не сорам. Хутчэй – у неразуменне. Навошта? Навошта ўсё гэта? Каму патрэбныя гэтыя кнігі пра ўніятаў, пра нейкія мястэчкі, якіх ужо няма на мапе, пра людзей, якія памерлі дзвесце гадоў таму?

Жыццё – вось яно. Трэба зарабляць грошы, купіць кватэру, знайсці дзяўчыну, нармальна адпачываць летам. А не капацца ў смярдзючых архівах.

Арсень працаваў у архіве. Іранічна, так? Толькі ён там проста перабіраў паперы, апісваў фонды, сядзеў на акладзе. Гэта была часовая праца, пакуль не знойдзецца нешта лепшае. Ён збіраўся пайсці ў IT – скончыў курсы, нават зрабіў нейкі праект. Але нешта не складвалася. Субяседаванні праляталі, грошы заканчваліся, і ён вяртаўся ў архіў, як у бацькава лона.

Толькі бацька пра гэта не ведаў.

– Арсень!

Голас маці вырваў з думак. Яна стаяла ў дзвярах – маленькая, сутулая, у чорнай хустцы, якая рабіла яе яшчэ меншай. Твар чырвоны ад слёз, але вочы сухія. Ужо выплакала ўсё, відаць.

– Ідзі. Трэба.

Ён паслухмяна пайшоў за ёй.

У пакоі, дзе стаяла труна, было душна. Гарэлі свечкі, пахла ладанам і цвіллю. Ля сцен сядзелі на крэслах старыя людзі – калегі бацькі, суседзі, далёкія сваякі. Яны глядзелі на Арсеня з тым асаблівым выразам, з якім глядзяць на сірот: жаласліва і асуджальна адначасова.

Арсень прайшоў да труны. Пастаяў.

Бацька ляжаў у касцюме, які Арсень ніколі на ім не бачыў. Пэўна, маці купіла. Касцём сядзеў крыва, каўнер цер і падпіраў падбародак. Здавалася, бацька зараз расплюшчыць вочы і паправіць яго сваім звыклым жэстам – і пашкадуе, што апранулі гэтую чужую вопратку.

– Якая ж ён худы, – шапнуў нехта ззаду.

Арсень перажагнаўся (ён не ведаў, як правільна, проста паўтарыў тое, што рабілі іншыя), паклаў свечку і выйшаў.

У калідры на яго чакала дзяўчына. Маладая, у чорным, трымала ў руках нейкую патрыбаную кнігу.

– Вы Арсень? – спытала яна ціха. – Я Ліза, аспірантка вашага бацькі. Ён… ён вельмі хацеў, каб гэта было ў вас.

Яна працягнула кнігу.

Арсень узяў. Стары скураны пераплёт, пацёртыя вуглы, на вокладцы – выціснуты крыж. Кніга была цяжкой і пахла так, як пахне сапраўдная старасць: не гніллю, а часам.

– Што гэта? – спытаў ён, не разумеючы.

– Ён сказаў, што гэта з Крыніц. Ён туды ездзіў апошнія гады. Гаварыў, што там нешта знайшоў. Але нікому не паказваў. А вам пакінуў.

Арсень перавярнуў кнігу. На першай старонцы чорнымі чарніламі было напісана: «Арсеню. Калі будзеш гатовы. Калі не – выкінь».

Гэта быў не бацькаў почырк. Дакладней, не той, які ён ведаў. Бацька пісаў дробна, акуратна, як машына. А тут літары скакалі, дрыжалі, нібы рука, якая трымала пяро, не магла спыніцца.

Арсень закрыў кнігу і засунуў у заплечнік.

– Дзякуй, – сказаў ён дзяўчыне, якая ўсё стаяла і чакала нейкай рэакцыі.

– Яна не разумела, што ён там шукаў, – дадала Ліза. – Але апошні год ён змяніўся. Стаў нейкі… сам не свой. Усё казаў пра нейкі ліст, пра памяць. Пытаўся ў мяне, ці веру я ў прывіды. Я смяялася, а ён не.

Арсень кіўнуў.

Ліза пастаяла яшчэ трохі і пайшла.

Памінкі былі доўгімі і сумнымі. Людзі елі, пілі, успаміналі бацьку так, быццам ведалі яго лепш за сына. «Выдатны гісторык!», «Святой чалавек!», «Усё жыццё навуцы аддаў!». Арсень сядзеў моўчкі і слухаў. Яму хацелася крыкнуць: «А вы ведаеце, што ён апошні год амаль не спаў? Што ён тэлефанаваў мне ноччу і маўчаў у слухаўку? Што ён баяўся чагось?»

Але ён маўчаў.

Бо сам не ведаў, ці было гэта праўдай.

Бо сам не браў слухаўку.

Бо сам не ператэлефоўваў.

На другі дзень патэлефанаваў начальнік.

– Слухай, Арсень. Трэба з'ездзіць у камандзіроўку. Там у адным мястэчку збіраюцца зносіць стары касцёл. Трэба апісаць архіў, які там застаўся, пакуль усё не пайшло пад бульдозер. Працы на пару дзён. Месца называецца Крыніцы. Недзе пад Гроднам.

Арсень памаўчаў. У ягоным заплечніку ляжала старая кніжка з Крыніц.

– Добра, – сказаў ён. – Калі ехаць?

– Ды хоць заўтра. Там ужо ўсё гатова да зносу. Праз тыдзень ад касцёла нічога не застанецца.

Арсень паклаў слухаўку. Падышоў да акна. Дождж скончыўся, і ў шчыліну паміж панэлек прабівалася сонца – слабае, восеньскае, але ўсё ж сонца.

Ён дастаў кнігу, адкрыў яе на першай старонцы. Акрамя надпісу, там быў яшчэ адзін ліст – асобны, укладзены паміж старонак. Тонкі пергамент, спрэс пакрыты літарамі.

Арсень паспрабаваў прачытаць. Мова была старая, з польскімі і царкоўнаславянскімі словамі. Але некаторыя словы ён разабраў.

«Пахвальны ліст… прыйдзіце… цені… памяць…»

Ён закрыў кнігу і схаваў назад.

Не, зараз не час. Зараз трэба збіраць рэчы.

Але ўсю дарогу дадому, усю ноч, перад тым як заснуць, ён думаў пра гэтыя словы.

«Пахвальны ліст».

«Цені».

Бацька, які баяўся прывідаў.

І мястэчка, куды яму трэба было ехаць.

Глава 2

Дарога

Калі едзеш у нікуды, галоўнае – не аглядацца.

На вакзал Арсень прыехаў за гадзіну. Прывычка, якая засталася ад бацькі: той заўсёды з'яўляўся раней і моўчкі чытаў кнігу, пакуль іншыя бегалі і нервова пілі каву на пероне.

Цяпер чытаў Арсень. У руках была тая самая кніжка з Крыніц – ён узяў яе з сабой, сам не ведаючы навошта. Проста ляжала ў заплечніку, цяжкая, скураная, з цёмна-чырвоным абразам старонак. Ён адкрыў яе наўгад.

Старонка была спарожая. Не ў тым сэнсе, што чыстая – проста тэкст абрываўся на паўслове, а далей ішоў чысты пергамент. Арсень пагартаў далей. Некалькі старонак былі выдраныя. Не акуратна, а так, быццам іх вырывалі ў спешцы, разам з кавалкамі вокладкі.

– Блін, – вылаяўся ён уголас.

Што за кнігу пакінуў яму бацька? Навошта вырываць старонкі?

Цягнік падалі. Стары, зялёны, з драўлянымі лаўкамі і пахам вугля, які нікуды не знік, нават калі цягнікі даўно перасталі паліць печы. Арсень залез у вагон, знайшоў сваё месца ля акна. Насупраць села бабуля з кошыкам, ад якога пахла яблыкамі і злёгку – саломкай.

– У Крыніцы? – спытала яна, уладкаваўшы кошык пад лаўкай.

– Ага.

– А чаго? Там жа нічога няма. Адзін касцёл стаіць, ды і той разваліцца хутка.

Арсень паціснуў плячыма. Не тлумачыць жа, што едзе апісваць архіў перад зносам. Гучыць яшчэ больш дзіўна, чым проста «у госці».

– Па справах, – коратка адказаў ён.

Бабуля кіўнула, задаволеная тым, што ёй адказалі, і больш не чаплялася. Даставала з кошыка яблыкі, працірала іх хустачкай і клала назад, акуратна, адзін да аднаго.

Арсень упёрся лбом у шкло. За акном паплылі прыгарады: шэрыя панэлькі, гаражы, пустыры. Потым – лес. Потым – поле. І зноў лес.

Ён думаў пра бацьку.

Апошні раз яны размаўлялі месяц таму. Бацька патэлефанаваў ноччу. Арсень спаў, доўга не браў слухаўку, а потым усё ж адказаў: «Што здарылася?» У слухаўцы было маўчанне. Цяжкае, вільготнае, як у калодзежы.

– Ты ведаеш, што такое памяць? – спытаў бацька. Голас быў нейкі дзіўны – не п'яны, не стомлены, а такі, быццам ён толькі што ўбачыў нешта, чаго не павінен быў бачыць.

– Ты чаго не спіш? – Арсень паспрабаваў перавесці ўсё ў жарт. – Бессань?

– Памяць – гэта не тое, што мы памятаем, – працягваў бацька, не зважаючы на ягоны тон. – Памяць – гэта тое, што нас памятае. Разумееш? Мы думаем, што мы валодаем мінулым. Але гэта мінулае валодае намі.

– Тата, трэцяя гадзіна ночы. Мне заўтра на працу.

– Прабач, – бацька памаўчаў. – Прабач. Я проста… я проста хацеў, каб ты ведаў. Калі са мной нешта здарыцца, у Крыніцах… там ёсць адна кніга. Ты знойдзеш.

– Якую кнігу?

Але бацька ўжо паклаў слухаўку.

Арсень тады падумаў – дэпрэсія. Старасць. Бессань. Усе гэтыя гісторыкі пачынаюць з'язджаць з глузду, калі занадта доўга корпаюцца ў старых паперах. Ён перагарнуўся на другі бок і заснуў.

А цяпер ехаў у гэтыя Крыніцы з кнігай у заплечніку.

Цягнік спыняўся на маленькіх станцыях. Назвы былі знаёмыя з дзяцінства – ён ездзіў гэтай галінкай з бацькам гадоў пятнаццаць таму. Таксама восенню. Таксама ў нейкае мястэчка, дзе быў стары касцёл. Арсень тады ўвесь час сядзеў у тэлефоне, калі яшчэ быў тэлефон без інтэрнэту, гуляў у "змейку" і не хацеў нікуды ісці. Бацька спрабаваў расказваць, паказваць, але Арсень не слухаў. Яму было сумна.

Цяпер ён шкадаваў. Шкадаваў, што не слухаў, што не пытаўся, што не запісваў.

– А вы ў Крыніцах даўно былі? – спытаў ён у бабулі.

Яна падняла вочы ад яблыкаў.

– Ды я адтуль родам. Толькі даўно там не жыву. У Мінск да дачкі пераехала. Але часам езджу, могілкі правяраць.

– А што там за месца? Нармальнае?

Бабуля паглядзела на яго з нейкім дзіўным выразам. Быццам разважала, казаць ці не.

– Месца як месца, – нарэшце сказала яна. – Толькі… не ўсё там проста. Касцёл той стары. Людзі кажуць, нечыста там.

Арсень ледзь стрымаў усмешку. Нечыста. Бабулькі паўсюль аднолькавыя.

– А вы самі верыце? – спытаў ён.

Бабуля паціснула плячыма.

– Я не веру. Я ведаю. У маім дзяцінстве туды ніхто не хадзіў. Нават падлеткі не рызыкавалі, хоць і дурныя былі. А адзін раз… – яна асеклася. – Ды не, не буду. Усё роўна не паверыш.

– Раскажыце, – папрасіў Арсень. Не таму, што паверыў, а проста каб заняць час.

Бабуля памаўчала, паправіла хустку.

– Адзін мужык у нашым сяле жыў. П'яніца, праўда, але беззлобны. І вось ён аднойчы паспрачаўся з сябрамі, што заначавае ў касцёле. Яму казалі – не трэба. А ён пайшоў. Нараніцу знайшлі яго ля касцёла. Жывога, але… – яна зноў змоўкла. – Ён пасля таго так і не ачуняў. Усё казаў пра нейкіх дзяцей, якія плачуць пад зямлёй. Праз год памёр. Сэрца, сказалі.

Арсень кіўнуў. П'яніца, сэрца, паданні. Стандартны набор.

– А вы не смейцеся, – строга сказала бабуля. – Вы малады, думаеце, што ўсё ведаеце. Але ёсць рэчы, якія не тлумачацца навукай.

– Я не смяюся, – сур'ёзна адказаў Арсень.

І гэта была праўда. Ён не смяяўся. Яму было проста ўсё роўна.

Цягнік пачаў запавольвацца. За акном паплылі драўляныя хаты, сады, сіласныя ямы. Маленькая станцыя, пафарбаваная ў блякла-зялёны колер, з шыльдай, на якой ледзь трымаліся літары: «Крыніцы».

Арсень узяў заплечнік, падзякаваў бабулі і выйшаў.

Паветра было зусім іншае. Не такое, як у Мінску. Яно пахла вільгаццю, прэлым лісцем, дымам з комінаў і яшчэ нечым – салодкаватым, ледзь улоўным. Мо гнільнёй. Мо позняй восенню.

Платформа была пустая. Толькі два мужыкі курылі ля будкі і праводзілі яго вачыма.

Арсень пастаяў, аглядаючыся. Дзе тут таксі? Дзе аўтобус? Дзе хоць нехта?

– Вам куды? – гукнуў адзін з мужыкоў.

– У мястэчка. Да касцёла.

Мужыкі пераглянуліся.

– А, да касцёла, – сказаў другі, выплёўваючы недакурак. – Ну, гэта пешкі недалёка. Па дарозе проста. Кіламетры тры.

– А падвезці?

– Не, брат, у мяне толькі матацыкл, але ён без колаў стаіць, – зарагаталі яны.

Арсень уздыхнуў і пайшоў па грунтоўцы, якая вяла ад станцыі ў поле.

Дарога была разбітая, усюды лужыны, але ісці можна. Злева цягнуўся лес – высокі, сасновы, з арэшнікам у падлеску. Справа – поле, дзе нешта расло, але даўно сабралі, і цяпер там тырчала толькі шэрая сцеблы.

Арсень ішоў і думаў пра бацьку. Пра ягоныя словы. Пра той дзіўны тэлефанаванне. Пра кнігу, старонкі якой хтосьці выдраў.

Лес скончыўся, і паказаліся першыя хаты. Старыя, драўляныя, з бляшанымі дахамі. Дзе-нідзе – новыя, цагляныя, але таксама нейкія шэрыя, нямытыя. На вуліцы нікога не было. Толькі сабака брахаў дзесьці за плотам ды куры капаліся ў пыле.

Арсень спыніў першую ж старую, якая несла ваду з калодзежа.

– Прабачце, дзе тут можна спыніцца? Пакой зняць?

Старая паставіла вёдры, прыгледзелася.

– А вы хто такія будзеце?

– З Мінска. У камандзіроўку. Касцёл тут будуць зносіць, трэба дакументы праверыць.

– А, – сказала яна і неяк па-іншаму паглядзела. З цікаўнасцю? Ці са спачуваннем?

– Ідзі да Ганны. Яна кватарантаў пускае. Трэці дом адсюль, з сінімі аканіцамі.

Арсень падзякаваў і пайшоў.

Дом з сінімі аканіцамі аказаўся старым, але яшчэ моцным. Падворак чысты, дровы складзеныя роўным штабелем, на вяроўцы сушыцца бялізна.

Ён пастукаў. Доўга ніхто не адчыняў. Потым за дзвярыма зарыпелі падлогі, і на ганак выйшла жанчына гадоў шасцідзесяці, з суровым тварам і разумнымі вачыма.

– Чаго?

– Ганна? Мне сказалі, вы кватару здаяце.

Яна агледзела яго з ног да галавы. Заплечнік, кеды, шэрая кофта. Нічога небяспечнага.

– Надоўга?

– На пару дзён. Можа, на тры.

– Дзесяць рублёў за ноч. Прыбіраць за сабой. Есці не гатую, але разагрэць магу.

– Добра.

Яна адчыніла дзверы шырэй і прапусціла яго ўнутр.

У хаце было чыста, нават утульна. Па-старэчаму, але без смецця. Пакоік, які яна паказала, быў маленькі, з вузкім ложкам, столікам і акенцам, якое выходзіла ў сад.

– Вось тут, – сказала Ганна. – Туалет на вуліцы. Душ? Можна памыцца ў лазні, калі патопіце. Дровы ў калідоры.

– Дзякуй.

Яна пастаяла на парозе, быццам нешта хацела спытаць, але не вырашылася.

– Вы да касцёла прыехалі? – нарэшце спытала.

– Так. Працу такая.

Ганна кіўнула.

– Майго бацьку туды насіла, – сказала яна нейкім дзіўным голасам. – Гадоў дзесяць таму. Ён таксама ўсё туды ездзіў. Гісторык, казаў. А потым… – яна махнула рукой. – Нічога. Адпачывайце.

І выйшла.

Арсень сеў на ложак. Галава пачала балець ад гэтай цішыні. У Мінску заўсёды нешта гудзела – трамваі, машыны, людзі. А тут – цішыня. І ў гэтай цішыні чутно было, як дзесьці капае вада, як рыпіць галінка за акном, як дыхае вецер.

Ён дастаў кнігу. Пагартаў. Паспрабаваў чытаць, але вочы зліпаліся. Дарога, свежае паветра, цішыня – усё гэта рабіла сваю справу.

Арсень лёг проста так, не распранаючыся. Вырашыў: паляжу гадзінку, потым пайду агледжу касцёл.

Ён заснуў амаль імгненна.

І ўпершыню за доўгі час яму нешта прыснілася.

Яму сніўся касцёл: стары, з высокімі вокнамі, праз якія лілося святло – не сонечнае, а нейкае блакітнаватае, халоднае. У касцёле не было людзей. Толькі ён. І цішыня. А потым з-за калоны выйшаў бацька.

Бацька быў малады, такі, якога Арсень памятаў з дзяцінства – з чорнымі валасамі, без сівізны, без маршчын. Ён стаяў і глядзеў на сына.

– Ты прыехаў, – сказаў бацька.

– Ты ж памёр, – адказаў Арсень.

– Памяць не памірае, – сказаў бацька. – Ідзі за мной.

І пайшоў у глыбіню касцёла, туды, дзе замест алтара была чорная пустэча.

Арсень прачнуўся ад таго, што нехта грукаў у акно.

Ён ускочыў. Сэрца калацілася. За акном стаяла Ганна і стукала пальцам па шкле.

– Вы чаго крычыце? – спытала яна праз шкло. – Людзей палохаеце.

Арсень выцер пот з ілба.

– Прабачце. Моцны сон прысніўся.

Ганна кіўнула і адыйшла.

Арсень паглядзеў на гадзіннік. Ён праспаў тры гадзіны. На вуліцы пачынала цямнець.

Ён устаў, апрануўся і выйшаў на ганак. Вечар быў ціхі і халодны. Неба зацягнула воблакамі. Дзесьці за лесам заходзіла сонца, і ягоны апошні промень асвятляў нешта белае на ўзгорку.

Касцёл.

Арсень пастаяў, паглядзеў. І раптам адчуў: нешта цягне яго туды. Не цікаўнасць. Не абавязак. Нешта іншае. Быццам хтосьці кліча.

Ён падумаў: "Пайду заўтра. Цёмна ўжо".

Але сам ведаў, што пойдзе сёння.