Гарадскія ведзьмы
Глава
Пралог
Мінск, 1978 год
Рэспубліканская псіхіятрычная бальніца
Яна ведала, што гэты дзень настане. Усе яны ведалі.
Жанчына сядзела на драўлянай лаве ў доўгім калідоры, дзе пахла лекамі, хлоркай і страхам. Сцены былі пафарбаваны ў блякла-зялёны – колер бальніц і казармаў, колер, ад якога нікуды не схавацца. Насупраць, за шклянымі дзвярыма, стаяў стол, за якім сядзеў урач у акуратным белым халаце. Ён не спяшаўся. Ён ведаў: яна нікуды не дзенецца.
Яе звалі Аляксандра. Ёй было сорак пяць, але выглядала яна на ўсе шэсцьдзесят – шэрая, змарнелая, з вачыма, якія ўжо не чакалі нічога добрага. Рукі, пакладзеныя на калені, дрыжалі дробным дрыжыкам. Яна сціскала іх, каб супакоіць, але яны не слухаліся.
Побач сядзелі іншыя. Жанчыны рознага ўзросту – маладыя, старыя, некаторыя зусім дзяўчаты. Яны не глядзелі адна на адну. Тут не было прынята глядзець. Трэба было глядзець у падлогу, на сцяну, у сябе – куды заўгодна, толькі не ў вочы іншым. Бо ў вачах можна было ўбачыць занадта шмат.
– Аляксандра Іванаўна? – паклікалі з кабінета.
Яна ўстала. Ногі ледзь трымалі. Зайшла.
У кабінеце было светла – занадта светла пасля прыцемкавага калідора. За сталом сядзеў урач, малады, гадоў трыццаці, з вострымі вачыма за тоўстымі лінзамі акуляраў. Ён не ўсміхаўся, але і не злаваў. Ён проста працаваў.
– Сядайце, – сказаў ён і паказаў на крэсла.
Яна села. Склала рукі на каленях, як вучань на ўроку.
– Вы разумееце, чаму вы тут? – спытаў урач. Ён нават не глядзеў на яе – гартаў нейкія паперы.
– Так, – ціха сказала яна.
– І чаму ж?
Яна памаўчала. Паперы шамацелі. За акном праехала машына.
– Таму што я бачу тое, чаго не бачаць іншыя, – нарэшце сказала яна. – І адчуваю тое, чаго не павінна адчуваць.
Урач падняў вочы. У іх не было здзіўлення. Ён чуў гэта ўжо сотню разоў.
– Што менавіта вы адчуваеце, Аляксандра Іванаўна?
Яна закрыла вочы. І раптам – як заўсёды – прыйшло. Не проста ўспамін, а само адчуванне: цяжар у грудзях, тупы боль у патыліцы, млоснасць, ад якой перасмыквала горла.
– Вось зараз, – сказала яна ледзь чутна. – У вас баліць галава. Ужо трэці дзень. Вы не спіце начамі, бо думаеце пра маці. Яна ў бальніцы, у Гомелі. Вы не можаце туды паехаць, бо няма грошай. Вы злуецеся на сябе, што не можаце нічога зрабіць.
Урач паглядзеў на яе доўга. Вочы яго звузіліся, але твар застаўся нерухомым.
– І што яшчэ? – спытаў ён.
– Вы не верыце мне, – працягвала яна. – Думаеце, што я прачытала гэта ў вашай картцы ці пачула ад кагось. Але я не чытала. Я проста… бачу. І мне ад гэтага дрэнна. Бо я не магу не бачыць.
У кабінеце запанавала цішыня. Доўгая, цяжкая.
– Ведаеце, – нарэшце сказаў урач, – мне на самой справе баліць галава. І маці сапраўды ў бальніцы. Але гэта нічога не даказвае. Людзі часта адчуваюць тое, што хочуць адчуваць. Гэта называецца эмпатыя. А ў вашым выпадку – гіпертрафаваная эмпатыя, якая мяжуе з псіхозам.
Ён паставіў пячатку на паперы.
– Дыягназ: шызафрэнія, паранаідальная форма. З галюцынацыямі і тэндэнцыяй да самазнішчэння. Лячэнне: аміназін, інсулінавая тэрапія. Тэрмін – не менш за год.
Аляксандра не запярэчыла. Яна ведала, што гэта бескарысна. Яна ўжо была тут дзесяць гадоў таму, пасля таго як «вылечыла» суседку ад раку. Суседка паправілася, а Аляксандру забралі.
– Я магу напісаць ліст дачцэ? – спытала яна ціха.
– Пазней, – адказаў урач і пазваніў у званок. – Уводзьце наступную.
Яе павялі па калідоры. Яна ішла і лічыла крокі, каб не думаць. Семдзесят два крокі да палаты. Тры павароты. Адзін спуск.
У палаце было холадна. Чатыры ложкі, тры з іх занятыя. Жанчыны ляжалі моўчкі, гледзячы ў столь. Адна шаптала нешта бязгучна, другая плакала, трэцяя проста ляжала.
Аляксандра села на свой ложак, падкурчыла ногі і пачала чакаць.
Яна ведала: зараз прыйдуць з уколам. Потым стане лёгка і пуста. Боль знікне – не толькі яе, але і той чужы боль, які яна насіла ў сабе. Але разам з ім знікне і ўсё астатняе. Думкі, пачуцці, памяць.
Яна баялася не болю. Яна баялася, што пасля ўколаў перастане адчуваць наогул. І тады яна перастане быць сабой.
За акном ішоў дождж. Шэры, восеньскі, мінскі.
Яна заплюшчыла вочы і паспрабавала ўявіць дачку. Гадоў праз дваццаць. Дарослую, моцную, шчаслівую. Якая не баіцца. Якая ведае, хто яна.
– Ты зможаш, – шапнула яна ў пустату. – Ты зможаш тое, што не змагла я.
Дзверы адчыніліся. Увайшла медсястра са шпрыцам.
– Паварочвайся, – сказала яна.
Аляксандра паслухмяна павярнулася.
Іголка ўвайшла ў цела, і разам з лядоўняй па жылах пацякла пустата.
Апошняя думка, якая паспела мільгануць перад тым, як свет знік: «Даруй мне, дачушка. Даруй…»
Частка 1: БОЛЬ
Глава 1
Раніца
Згодна з Законам РБ «Аб аказанні псіхіятрычнай дапамогі», медыцынскі псіхолаг адносіцца да катэгорыі «іных медыцынскіх работнікаў». Гэта азначае, што ён не мае права ставіць дыягназ. Ён толькі «аказвае псіхалагічнае ўздзеянне». Але хто вымерае гэтае ўздзеянне, калі яно пранікае пад скуру і застаецца там назаўжды?
Будзільнік зазвінеў а шостай раніцы.
Вераніка не спала ўжо гадзіну. Яна ляжала з расплюшчанымі вачыма і глядзела ў столь, дзе пляма ад працёку вады ўтварала дзіўны малюнак – нешта сярэдняе паміж воблакам і тварам старой жанчыны. Яна ведала гэтую пляму ўжо пяць гадоў, з таго дня, як з'ехаў Дзяніс. Тады яна ўпершыню заўважыла, што столь цячэ, але не выклікала майстра – проста паставіла пад вядро і прывыкла.
Яна працягнула руку і намацала тэлефон на тумбачцы. Пацягнулася, адключаючы званок, і застыла, прыслухоўваючыся да сябе.
Цела было цяжкім. Не так, як пасля працы ў трэнажорнай зале, – там прыемная стомленасць, ад якой добра спіцца. Тут была іншая цяжар: быццам хтосьці насыпаў пяску пад скуру, у мышцы, у суставы. Левае калена ныло – знаёмы боль, які з'яўляўся штораз, калі яна за апошнія дні забірала занадта многа.
Яна заплюшчыла вочы і паспрабавала ўспомніць, каго бачыла ўчора.
Спачатку – стары Ігнацьевіч з трэцяй палаты. У яго быў рак, але ён яшчэ не ведаў. Яна ўбачыла гэта, калі праходзіла міма, – чорную пляму ў грудзях, якая расла з кожным днём. Яна не мела права нічога казаць – гэта не яе кампетэнцыя, гэта дазволена толькі лекару. Але ў яе было права маўчаць і глядзець. І калі ён папрасіў яе памерыць ціск, яна падала яму руку, каб накласці манжэту. І ў гэты момант не вытрымала – пляма пераскочыла на яе. Усяго на секунду, але гэтага хапіла, каб зразумець: не, не трэба было.
Потым – жанчына з дзіцём у чарзе да педыятра. Пакуль яна стаяла ў чарзе, паспявала прыняць яшчэ траіх. Чарга – асобная форма катавання, уведзеная не Законам, а самім жыццём. Трыццаць чалавек у калідоры, якія глядзяць на цябе з надзеяй, раздражненнем, болем. Дзіця плакала, жанчына ледзь стрымлівала слёзы, і Вераніка адчула гэта нават праз дзвесце метраў калідора: стомленасць, адчай, страх, што не справіцца. Яна хацела прайсці міма, але ногі самі павярнулі ў той бок. Яна спынілася, паглядзела на жанчыну, усміхнулася – і забрала. Трошкі. Самы кончык. Каб тая магла дыхаць.
А потым – сусед па лесвічнай пляцоўцы, у якога памерла маці. Ён не сказаў ні слова, проста стаяў ля ліфта з чырвонымі вачыма. І калі ліфт прыйшоў, яна ўвайшла разам з ім, і ў цеснай кабіне яе накрыла хваляй такой магутнай, што ледзь не падала.
Вось тады і захварэла калена. І галава. І ўсё разам.
– Дурная, – сказала яна ўголас. – Дурная, дурная, дурная.
Кот Рыжык, які спаў у нагах, падняў галаву і паглядзеў на яе з папрокам. Ён не любіў, калі яна размаўляла сама з сабой – значыць, нешта ідзе не так.
– Прабач, – сказала яна яму. – Усё нармальна. Я проста стамілася.
Яна ўстала, наліла сабе шклянку вады, выпіла залпам. Падышла да акна, адсунула фіранку. За акном была шэрая раніца, спальны раён, дзесьці ўжо ехалі першыя тралейбусы. Мінск прачынаўся.
Яна жыла ў звычайнай «хрушчоўцы» насупраць парку. Трохпакаёвая кватэра дасталася ад бабулі, якая памерла, калі Вераніцы было дваццаць пяць. Маці прапаноўвала прадаць і купіць нешта лепшае, але Вераніка адмовілася. Тут было ціха. Тут яна магла схавацца.
Роўна а сёмай яна выйшла з дому. Ліфт не працаваў – як заўсёды. Пайшла пехатой, лічачы прыступкі. Семдзесят чатыры. Яна заўсёды лічыла прыступкі – гэта супакойвала.
На вуліцы было холадна, восень уступала ў свае правы. Яна накінула капюшон і пайшла да прыпынку.
У тралейбусе было поўна людзей. Яна старалася не глядзець ні на кога, утаропілася ў акно, але ўсё роўна адчувала. Вось у мужчыны з партфелем баліць спіна – такая, што ён ледзь стаіць. Вось у жанчыны з сумкамі – адзінота, вялізная, як гэты горад. Вось у падлетка ў навушніках – страх перад кантрольнай, такі востры, што перахоплівае дыханне.
Яна сціснула зубы і паспрабавала паставіць блок. Бабуля вучыла яе калісьці: «Уяві сцяну, цагляную, таўстую. І за ёй – ты. А ўсё астатняе – звонку». Але сцяна амаль не трымала. Цэгліны вывальваліся адна за адной.
Паліклініка № 17 была звычайнай гарадской паліклінікай. Шэры трохпавярховы будынак з трэснутым ганкам і вечна занятымі ліфтамі. У рэгістратуры звыкла лаяліся, у чэргах стаялі, у кабінетах прымалі. Усё як ва ўсіх.
Вераніка працавала тут медыцынскім псіхолагам ужо восем гадоў. Яе кабінет знаходзіўся на другім паверсе, у канцы калідора, дзе заўсёды пахла валерыянай і чаканнем. На дзвярах вісела шыльдачка з нумарам кабінета і дробным шрыфтам: «Прыём па папярэднім запісе. Час прыёму: 8.00 – 14.00».
Яна ўвайшла, уключыла кампутар, паглядзела расклад. Першы пацыент праз гадзіну.
Яна дастала з сумкі тэрмас з кавой і плітку шакаладу. Адламала кавалак, паклала ў рот, заплюшчыла вочы. Шакалад трохі супакойваў – хаця б на некалькі хвілін.
У дзверы пастукалі.
– Так, – сказала яна, не расплюшчваючы вачэй.
У кабінет зайшла жанчына – гадоў пяцідзесяці, у старой дублёнцы, з тварам, які памятаў лепшыя часы. Яна спынілася ля парога, не ведаючы, куды сесці.
– Вы да мяне? – спытала Вераніка. – Па запісе?
– Не, – сказала жанчына. Голас у яе быў хрыплы, быццам яна доўга плакала. – Я проста… мне параілі. Сказалі, што вы можаце дапамагчы. Неяк… па-іншаму.
Вераніка паглядзела на яе ўважліва. І раптам адчула.
Боль. Вялізны, стары, запяклы. Ён ішоў ад жанчыны, як ад печкі – цяплом, але не жывым, а паўзлым. Гэта быў боль жанчыны, якая пахавала дзіця.
– Сядайце, – ціха сказала Вераніка. – І зачыніце дзверы.
Жанчына зачыніла і села на крэсла насупраць. Рукі яе дрыжалі.
– Я ведаю, што са мной не так, – сказала яна. – Усе кажуць: трэба забыць, трэба жыць далей. А я не магу. Яна… яна кожны дзень перада мной. Я бачу яе. Чую. І не магу…
Яна закрыла твар рукамі.
Вераніка маўчала. Яна ведала гэта пачуццё. І ведала, што словы тут не дапамогуць.
Яна ўстала, падышла да жанчыны, села побач насупраць. Працягнула руку.
– Можна? – спытала яна.
Жанчына падняла вочы, не разумеючы.
– Што?
– Дайце мне руку. Калі ласка.
Жанчына паслухмяна працягнула. Пальцы ў яе былі халодныя, нягледзячы на цёплую дублёнку.
Вераніка ўзяла яе руку ў свае. Заплюшчыла вочы.
І ўвайшла.
Гэта не было як бачыць сон. Гэта было як – стаць ёю. На імгненне, на секунду, яна адчула тое, што адчувала гэтая жанчына кожны дзень апошнія тры гады: пустэчу, чорную, бясконцую, дзе няма гукаў, няма святла, няма сэнсу. І маленькую дзяўчынку, якая стаіць пасярод гэтай пустэчы і плача.
– Аляна, – шапнула жанчына. – Яе звалі Аляна.
Вераніка адкрыла вочы. Па твары яе цяклі слёзы, але яна не заўважала іх.
– Я забрала, – сказала яна ціха. – Трошкі. Тое, што магла. Астатняе… астатняе трэба будзе адпускаць самой. Патроху. Кожны дзень. Абяцаеце?
Жанчына глядзела на яе, не разумеючы. Але ў вачах яе з'явіўся прамень – упершыню за доўгі час.
– Абяцаю, – сказала яна.
Жанчына выйшла, пакінуўшы пасля сябе пах старой дублёнкі і цішыню. Вераніка ўпала на крэсла і доўга сядзела, гледзячы ў адну кропку. Потым паднялася, падышла да ракавіны ў кутку, умылася халоднай вадой.
У люстэрку на яе глядзеў стомлены твар з чырвонымі вачыма. Яна не пазнавала сябе.
– Колькі яшчэ? – спытала яна ў люстэрка. – Колькі яшчэ ты вытрымаеш?
Люстэрка маўчала.
Яна вярнулася за стол і адкрыла расклад. Наступны пацыент праз дваццаць хвілін.
Яна адламала яшчэ кавалак шакаладу, паклала ў рот і пачакала, пакуль горыч змяшаецца з салодкасцю.
У дзверы зноў пастукалі. На гэты раз – упэўнена, па-гаспадарску.
– Так, – сказала яна.
Увайшоў Карнееў, загадчык аддзялення. Высокі, хударлявы, з вечным выразам трывогі на твары. Ён быў добры псіхіятр – адзін з тых, хто яшчэ памятаў, што пацыента трэба слухаць, а не толькі карміць таблеткамі. Але апошнім часам ён усё часцей выглядаў стомленым.
– Вераніка, – сказаў ён замест прывітання. – Ты бачыла гэтую дырэктыву?
Ён паклаў на стол раздрукоўку. Яна глянула – чарговы загад аб аптымізацыі справаздачнасці.
– Не, – сказала яна. – Я яшчэ не глядзела пошту.
– Там патрабуюць да понедзелка перарабіць усе заключэнні за апошні квартал. Нейкі новы фармат. Папяровая работа, – ён махнуў рукой. – Але справа не ў гэтым. Ты ўчора прымала жанчыну з Чачэрска? Якая страціла дачку?
– Так, – нацярожана сказала Вераніка.
– Я бачыў, як яна выходзіла. І я бачыў твой твар. Ты зноў… забрала?
Вераніка маўчала.
– Вер, я цябе прашу. Я не ведаю, як гэта ў цябе атрымліваецца, і не хачу ведаць. Але ты разумееш, што гэта не ўваходзіць у твае функцыянальныя абавязкі? Ты медыцынскі псіхолаг, а не святы. У цябе ёсць кваліфікацыйныя патрабаванні, ёсць пералік дазволеных відаў дзейнасці – псіхапрафілактыка, псіхакарэкцыя, псіхарэабілітацыя. Усё. Забіраць чужую боль там не напісана.
– Я ведаю, – ціха сказала Вераніка.
– Ты не ведаеш! – ён сеў насупраць, панізіў голас. – Калі нехта даведаецца… калі хтосьці з пацыентаў паскардзіцца, што ты "ставіш дыягназы" ці "прызначаеш лячэнне"… Ты разумееш, што гэта артыкул 9.13 КоАП? Занятка медыцынскай дзейнасцю без ліцэнзіі. Штраф да пяцідзесяці базовых. А калі што здарыцца… – ён не дагаварыў.
Вераніка падняла на яго вочы.
– А калі я не буду гэтага рабіць, яны проста памруць, – сказала яна проста. – Не фізічна. Але ўнутры. Ты гэта ведаеш не горш за мяне.
Карнееў доўга глядзеў на яе. Потым уздыхнуў, устаў.
– Я не магу цябе абараніць, – сказаў ён. – Калі прыйдуць з праверкай, я буду вымушаны пацвердзіць, што ты перавышаеш паўнамоцтвы. Ты разумееш?
– Так.
– І ўсё роўна будзеш працягваць?
Яна не адказала.
Карнееў падышоў да дзвярэй, спыніўся.
– У цябе ёсць два тыдні адпачынку. Вазьмі іх. З'езь куды-небудзь. Проста адпачні. Бо я бачу, што з табой робіцца. І мне гэта не падабаецца.
Ён выйшаў.
Вераніка пасядзела яшчэ хвіліну, потым дастала з кішэні серветку з нумарам, якую перадала Каця. Паглядзела на яе.
– Сястра, – прашаптала яна. – Што гэта значыць?
Яна схавала нумар назад і адкрыла расклад.
Наступны пацыент праз пяць хвілін.
За акном ішоў дождж.
Глава 2
Сястра
Часам самыя блізкія людзі – тыя, каго бачыш упершыню. Але ў нашай справе блізкасць вымяраецца не крывёю, а здольнасцю бачыць адно і тое ж.
Пасля працы Вераніка не пайшла дадому. Яна села ў тралейбус і паехала ў цэнтр, хоць зусім не хацела нікуды ехаць. Але Каця настаяла: "Ты зноў пачнеш сядзець у чатырох сценах і шкадаваць сябе. Прыязджай, хоць кавы пап'ём".
Каця была яе адзінай сяброўкай, якая ведала… амаль усё. Не ўсю праўду, але дастаткова, каб не задаваць лішніх пытанняў. Яны пазнаёміліся дзесяць гадоў таму на курсах кітайскай мовы, якія абедзве кінулі праз месяц, але з тых часоў чамусьці трымаліся адна за адну.
Кавярня называлася "Закалот" – моднае месца на вуліцы Герцэна, дзе заўсёды грала джазавая музыка і пахла дарагім кававым збожжам. Вераніка не любіла такія месцы, але Каця любіла.
– Ты выглядаеш жахліва, – былі першыя словы Каці, калі Вераніка села насупраць. – Што з табой?
– Праца, – каротка адказала Вераніка.
– У цябе заўсёды праца. Ты ж псіхолаг, а не шахцёр. Што там можна рабіць такога, каб так выглядаць?
Вераніка паціснула плячыма. Яна не магла сказаць праўду. Не магла расказаць пра жанчыну, якая страціла дачку, пра старога Ігнацьевіча з ракам, пра боль, які цяпер жыў у яе калене. І ўжо тым больш не магла расказаць пра размову з Карнеевым – пра артыкул 9.13, пра пагрозу страціць усё, калі хтосьці даведаецца.
– Проста стамілася, – сказала яна. – Шмат пацыентаў. У нас у ПНД цяпер нагрузка – па трыццаць чалавек у чарзе. Паспрабуй з кожным пагаварыць так, каб ён адчуў, што яго чуюць.
– Ой, не расказвай мне пра чэргі, – адмахнулася Каця. – Я ў сваёй бухгалтэрыі таксама чэргі бачу. Толькі там людзі не з псіхічнымі праблемамі, а з падатковымі.
Яны замовілі каву і нейкі неверагодны торт, ад якога Каця прыходзіла ў захапленне, а Вераніка проста глядзела на яго, не адчуваючы ні голаду, ні жадання.
– Слухай, – сказала Каця, акуратна адрэзаючы кавалак торту, – тут такое… Я пазнаёмілася з адной жанчынай. Яна нейкая дзіўная, але вельмі цікавая. І яна нешта ведае пра цябе.
Вераніка напружылася.
– Што значыць "ведае пра мяне"?
– Ну, я ёй расказвала, што ты псіхолаг, што дапамагаеш людзям, што ты вельмі адчувальная… А яна кажа: "Твая сяброўка не проста псіхолаг. Яна з нашых. Яна ведае, што такое забіраць чужы боль, нават калі гэтага не хоча". Разумееш? "З нашых". Я не зразумела, пра што яна, але яна сказала перадаць табе нумар і папрасіла патэлефанаваць.
Каця пасунула па стале маленькі папяровы серветку з нумарам. Той самы нумар, які ўжо ляжаў у кішэні Веранікі.
– Яна ведала тваё імя, – дадала Каця. – Я ёй не казала. А яна сказала: "Вераніка, унучка Аляксандры, якая ляжала ў псіхушцы". І ўсё. Адкуль яна можа ведаць пра тваю бабулю?
У Веранікі перахапіла дыханне.
Аляксандра. Імя яе бабулі. Жанчыны, якая правяла ў псіхіятрычнай бальніцы больш за дзесяць гадоў і памерла, калі Вераніцы было дваццаць. Жанчыны, пра якую маці забараняла нават думаць, кажучы: "Яна была хворая, гэта быў савецкі час, там усіх лічылі хворымі". Жанчыны, чыю гісторыю хваробы Вераніка бачыла толькі аднойчы – і то выпадкова, калі разбірала старыя паперы на гары.
У гісторыі хваробы было напісана: "Шызафрэнія, паранаідальная форма". Але там жа, на палях, чыімсьці іншым почыркам было дапісана: "Адмовілася лячыць суседа па палаце аміназінам. Патрабавала справядлівасці".
– Хто яна? – спытала Вераніка. – Як выглядае?
– Ну, гадоў пяцьдзесят, строгая такая, у доўгім чорным паліто. Валасы сівыя, але твар малады. Вельмі ўпэўненая. Яна падышла да мяне ў кнігарні на Нямізе, калі я купляла кнігу па псіхалогіі. Сказала, што адчула "знаёмую вібрацыю". Я тады падумала – нейкая вар'ятка, але потым яна назвала тваё імя… Вераніка, гэта нармальна? Можа, у міліцыю трэба?
– Не, – адказала Вераніка. – Не трэба.
Яна схавала серветку ў кішэню, побач з той, якую перадала Каця раней.
– Дзякуй, – сказала яна. – Я патэлефаную.
– Ты ведаеш, хто гэта? – не супакойвалася Каця. – Што за "нашы"? Вы што, сакрэтнае таварыства?
– Нешта накшталт, – усміхнулася Вераніка. – Старыя знаёмыя. Вельмі старыя.
Каця не паверыла, але зноў не стала пытацца. Яны пагаварылі яшчэ пра нейкія дробязі, пра Каціну працу, пра яе новага хлопца, але Вераніка ўжо не слухала. Яна думала пра нумар у кішэні. І пра бабулю.
Дадому яна вярнулася позна. Рыжык сустрэў яе ля дзвярэй, пацёрся аб ногі і пайшоў на кухню – чакаць вячэру. Яна наліла яму ежы, сама села за стол і доўга глядзела на серветку.
Потым дастала тэлефон і набрала нумар.
– Так, – адказаў голас. Жаночы, глыбокі, спакойны. Голас, які не церпіў пярэчанняў, але і не пагражаў.
– Гэта Вераніка. Унучка Аляксандры. Мне перадалі, што вы хацелі са мной сустрэцца.
– Так, – сказала жанчына. – Я вельмі хацела. Мяне завуць Вера. І мы з тваёй бабуляй… мы былі сёстрамі. Не па крыві – па дару. Мы разам ляжалі ў адной палаце. У Новінках. У 1978-м.
Вераніка маўчала. Новінкі. РНПЦ псіхічнага здароўя. Цяпер гэта гучыць па-іншаму, але тады… тады гэта было проста "псіхушка". Месца, куды адпраўлялі тых, хто не ўпісваўся.
– Яна была моцнай, твая бабуля, – працягвала Вера. – Мацнейшай за многіх. Яна адмаўлялася маўчаць. Яна адмаўлялася лячыць іншых гвалтам. І яе ламалі. Доўга і сістэмна. Але яна не зламалася да канца. Яна перадала табе сваю сілу.
– Я не… – пачала Вераніка.
– Ты адчуваеш чужы боль, – перабіла Вера. – Ты забіраеш яго, нават калі не хочаш. Ты стамілася. І ты думаеш, што ты адна. Але ты не адна. Ты ведаеш, што такое сульфазин?
Пытанне было нечаканым. Сульфазин – стары прэпарат, які ў савецкі час выкарыстоўвалі не столькі для лячэння, колькі для пакарання. У вялікіх дозах ён выклікаў моцны боль, ліхаманку, абязводжванне. Яго называлі "хімічнай звязкай".
– Ведаю, – ціха сказала Вераніка.
– Тваёй бабулі яго калолі, калі яна адмаўлялася маўчаць. А яна адмаўлялася заўсёды. Яна ведала, што такое быць сабой у сістэме, якая патрабуе быць нікім. І яна выжыла. І перадала табе гэта.
– Я не адчуваю сябе моцнай, – сказала Вераніка.
– Моц не ў тым, каб не адчуваць боль, – адказала Вера. – Моц у тым, каб працягваць адчуваць і не зламацца. Ты не зламалася. Ты проста стамілася. Гэта рознае.
Вера памаўчала.
– Нас шмат, Вераніка. Але мы хаваемся. Нас вучылі хавацца. Нас білі, калі мы вылазілі. Нас псавалі прэпаратамі, калі мы не маўчалі. А цяпер… цяпер з'явілася нешта, што можа нас усіх знішчыць. Табе трэба ведаць.
– Што?
– Не па тэлефоне, – сказала Вера. – Заўтра, а сёмай вечара, на Траецкім, ля старой крамкі з травамі. Там цябе сустрэнуць. І прыходзь адна. Гэта важна.
– Чаму я? – спытала Вераніка. – Чаму менавіта я?
Вера памаўчала так доўга, што Вераніка ўжо падумала – сувязь перарвалася.
– Таму што твая бабуля была адной з нас, – нарэшце сказала яна. – І таму што яна аддала жыццё, каб выратаваць іншых. І таму што ты… ты ўжо на мяжы. Ты вось-вось зломішся. А мы не можам страціць яшчэ адну. І таму што з'явілася яна.
– Хто?
– Тая, хто не забірае боль, а назапашвае яго. Тая, хто стварыла імперыю на чужых пакутах. Мы называем яе Чорнай Ведзьмай. Яна ведае пра цябе. І яна прыйдзе па цябе. Рана ці позна.
Размова скончылася.
Вераніка сядзела на кухні, трымаючы тэлефон у руцэ, і глядзела ў акно. За акном быў Мінск, начны, спакойны, чужы.
Яна ўспомніла бабулю. Яе стомленыя вочы на старой фатаграфіі. Яе маўчанне. Яе апошнія словы, якія маці перадала ўжо пасля смерці: "Яна сказала: скажы Вераніцы, хай не баіцца. Яна мацнейшая за мяне. Яна зможа тое, што не змагла я. Але хай беражэ сябе. Не аддавай усю сябе".
Рыжык скокнуў ёй на калені, павярнуўся некалькі разоў і ўладкаваўся, мурлыкаючы.
– Што мне рабіць? – спытала ў яго Вераніка.
Кот заплюшчыў вочы і пачаў мурлыкаць мацней. У яго не было адказаў. У яго была проста цяплыня.
– Твая праўда, – уздыхнула яна. – Трэба спаць. А заўтра будзе відаць.
Яна пайшла ў спальню, легла, але доўга не магла заснуць. Перад вачыма стаяў твар бабулі, яна бачыла яго толькі на фатаграфіях – маладую жанчыну з вачыма, якія глядзелі не ў аб'ектыў, а кудысьці ўнутр сябе.
І дзіўная жанчына Вера.
І папярэджанне: "Яна ведае пра цябе. І яна прыйдзе".
І адчуванне, што нешта пачынаецца. Нешта, чаго яна баялася і чакала ўсё жыццё.
Глава 3
Крамка з травамі
Некаторыя дзверы адчыняюцца не тады, калі стукаеш, а тады, калі гатовы ўвайсці. Але ўваход заўсёды азначае, што назад дарогі не будзе.
Траецкае прадмесце вечарам было прыгожым і пустым. Ліхтары свяцілі цёплым жоўтым святлом, брукаванка блішчэла пасля нядаўняга дажджу, і старыя дамкі выглядалі як дэкарацыі да фільма пра мінулае стагоддзе. Толькі шыльды кавярняў і сувенірных крамак нагадвалі, што тут жывуць людзі, а не цені.
Вераніка прыйшла раней. Яна стаяла ля моста і глядзела на Свіслач – чорную, бліскучую, павольную. Вада заўсёды яе супакойвала. Можа, таму што яна таксама магла забіраць – не боль, а проста трывогу.
Раптам яна ўспомніла ранішнюю размову з Карнеевым. Ён казаў пра межы кампетэнцыі, пра тое, што яна не мае права "ставіць дыягназы" і "прызначаць лячэнне". А што яна рабіла ўсё жыццё? Яна не ставіла дыягназы – яна іх адчувала. Яна не прызначала лячэнне – яна проста забірала тое, што не магло больш ляжаць у іншых.
Дзе праходзіць гэтая мяжа? І хто яе вызначае?
Роўна а сёмай яна павярнулася і пайшла шукаць крамку з травамі. Яна ведала, дзе гэта, хоць ніколі раней не звяртала ўвагі. Маленькая драўляная шыльда з намаляваным зёлкам, вузкія дзверы, у акне – сушаныя пучкі і керамічныя збаны.
Яна штурхнула дзверы і ўвайшла.
Унутры пахла так, як пахне ў бабулінай хаце на вёсцы: мятай, рамонак, зверабоем і яшчэ чымсьці цяжкім, салодкім – мёдам ці ліпай. На паліцах стаялі шкляныя слоікі з надпісамі ад рукі, на прылаўку ляжалі вязанкі сухой травы, у куце цікаў гадзіннік з маятнікам.
За прылаўкам стаяла жанчына. Тая самая, з чорным паліто і сівымі валасамі. Вера.
Яна ўсміхнулася, убачыўшы Вераніку.
– Заходзь, – сказала яна проста. – Я чакала цябе. Твая бабуля таксама заўсёды прыходзіла раней. Не магла спазняцца. Гаварыла: "Час – гэта адзінае, што ў нас ёсць. Астатняе – ілюзія".
Вераніка зайшла, але трымалася ля дзвярэй, не ведаючы, чаго чакаць.
– Не бойся, – сказала Вера. – Тут бяспечна. Гэта месца пад абаронай.
– Пад чыёй абаронай? – спытала Вераніка.
– Пад нашай. Сясцёр. Тых, хто выжыў.
Вера выйшла з-за прылаўка, падышла бліжэй. Яна была высокая, стройная, з тварам, які цяжка было ацаніць па ўзросце – то ці пяцьдзесят, то ці трыццаць. Вочы ў яе былі светлыя, амаль празрыстыя, і ў іх не было таго цяжару, які Вераніка прывыкла бачыць у люстэрку.
– Твая бабуля была маёй сястрой, – сказала Вера. – Не па крыві, а па дары. Мы разам ляжалі ў Новінках. У 1978-м. Яна трапіла туды, таму што адмовілася маўчаць. А я – таму што ў мяне знайшлі "вялацяглую шызафрэнію". Ведаеш, што гэта такое?
– Дыягназ, – ціха сказала Вераніка. – Які ставілі ўсім, хто не падпарадкоўваўся.
– Так, – кіўнула Вера. – Дыягназ з эластычнымі крытэрыямі. Яго маглі паставіць каму заўгодна. За інакамысце, за непакорлівасць, за тое, што не маўчаў. Тваёй бабулі яго паставілі за тое, што яна адмовілася калоць сульфазин суседцы па палаце. Суседка была зусім не вінаватая, проста яе хацелі "супакоіць". А бабуля сказала: "Я не буду гэтага рабіць. Гэта не лячэнне, гэта катаванне".
Вера падышла зусім блізка.
– Ты ведаеш, што такое сульфазин у вялікіх дозах? Высокая тэмпература, невыносны боль ва ўсім целе, абязводжванне. Яго выкарыстоўвалі як пакаранне. Як "хімічную звязку". Твая бабуля адмаўлялася быць катам. І за гэта яе ламалі. Доўга. Але яна не зламалася.
У Веранікі зашчыпала ў вачах.
– Я не ведала, – сказала яна. – Маці мне нічога не расказвала. Яна толькі… яна толькі папярэджвала. "Не аддавай усю сябе". І паказвала на старыя фатаграфіі, дзе бабуля глядзіць кудысьці ўнутр.
– Яна мела рацыю, – сказала Вера. – Ты і так ужо на мяжы. Я бачу. Ты забіраеш занадта многа і не ўмееш аддаваць назад. Гэта разбурае цябе.
– А што мне рабіць? – усклікнула Вераніка. – Я не магу прайсці міма. Я бачу іх боль, я чую яго, ён лезе ў мяне, нават калі я не хачу. Я спрабую ставіць блокі, але яны не трымаюць. І сёння мне начальнік казаў, што я магу патрапіць пад артыкул 9.13 за перавышэнне паўнамоцтваў. Што я не маю права гэтага рабіць. Але я не магу інакш!
Вера паглядзела на яе доўга. Потым усміхнулася – цёпла, але з нейкім смуткам.
– Ён мае рацыю, – сказала яна. – З пункту гледжання закона. Ты сапраўды не маеш права. Але закон пісалі людзі, якія не ведаюць, што такое сапраўды адчуваць чужы боль. Яны думаюць у катэгорыях кваліфікацыйных патрабаванняў, пералікаў дазволеных відаў дзейнасці, межаў кампетэнцыі. Яны будуюць сцены. А мы – тыя, хто праз гэтыя сцены бачыць.
Вера зноў памаўчала.
– Блокі не трымаюць, таму што ты спрабуеш адгарадзіцца ад болю. Але гэта немагчыма. Боль – гэта частка нас. Трэба не адгароджвацца, а трансфармаваць.
– Трансфармаваць? – не зразумела Вераніка.
– Так. Навучыцца ператвараць чужы боль у нешта іншае. У святло. У цяпло. У сілу. Каб ён не знішчаў цябе, а рабіў мацнейшай. Твая бабуля ўмела гэта рабіць. Яна вучыла мяне. Цяпер я навучу цябе.
Вера ўзяла Вераніку за руку. Яе пальцы былі цёплымі, жывымі – не такімі, як у тых, хто толькі забірае.
– Ты стамілася. Я ведаю. Але цяпер не час спыняцца. Цяпер з'явілася нешта, што можа нас усіх знішчыць.
– Што?
– Чорная ведзьма. Так мы яе называем. Жанчына, якая калісьці была такой, як мы, але выбрала іншы шлях. Яна не забірае боль – яна назапашвае яго. І выкарыстоўвае, каб кіраваць людзьмі. Яна стварыла цэлую сетку клінік, дзе людзі добраахвотна аддаюць ёй свой боль, не разумеючы, што гэтым кормяць нешта жахлівае.
Вераніка ўспомніла прыватныя клінікі, якіх у Мінску стала вельмі шмат. Дарагія, модныя, з рэкламай па тэлевізары. "Пазбавім ад стрэсу за адзін сеанс", "Гарантаваны вынік", "Найноўшыя методыкі". Ніхто не пытаў, што гэта за методыкі і хто іх праводзіць.
– Як яе зваць? – спытала яна.
– Вольга, – сказала Вера. – Вольга Краўцова. Калісьці яна была маёй вучаніцай. І яе настаўніцай была твая бабуля.
Вераніка адхіснулася.
– Што?
– Так. Твая бабуля вучыла яе, калі тая была яшчэ дзяўчынкай. Яна была вельмі моцнай, вельмі таленавітай. Але яна не вытрымала. Яна ўбачыла, што можна не пакутаваць, а выкарыстоўваць боль як зброю. І выбрала гэта.
– І што яна хоча?
– Яна хоча ўлады. Поўнай, абсалютнай. Яна хоча, каб усе ведзьмы перайшлі на яе бок. А хто не перайдзе – тых яна знішчыць. Па-свойму. Праз боль, які яны не змогуць вытрымаць. Ты разумееш, што такое сабраць боль сотняў людзей і накіраваць яго на аднаго чалавека? Гэта не вытрымае ніхто. Нават ты.
Вера паглядзела Вераніцы проста ў вочы.
– Яна ведае пра цябе. Яна ведае, што ты ўнучка Аляксандры. І яна хоча цябе перацягнуць. Ці знішчыць.
– Чаму я?
– Таму што ты вельмі моцная. Моцнейшая за мяне. Моцнейшая за яе, можа быць. Але ты гэтага не ведаеш. Ты ніколі не вучылася карыстацца сваёй сілай. Ты проста пакутуеш. І гэта робіць цябе ўразлівай.
У крамцы запанавала цішыня. Чутно было, як цікае гадзіннік, як дзесьці за сцяной шастае мыш, як дыхае Вера.
– Яна ўжо побач, – ціха сказала Вера. – Я адчуваю яе прысутнасць. Яна назірае. І чакае.
– Чаго?
– Пакуль ты зломішся. Ці пакуль прыйдзеш да яе сама.
Вераніка адчула, як па спіне прабеглі мурашкі.
– І што мне рабіць? – нарэшце спытала яна.
– Вучыцца, – проста сказала Вера. – Я магу навучыць цябе. Не ўсяму адразу, але асновам. Як трансфармаваць боль. Як ставіць сапраўдныя блокі. Як не знішчаць сябе, дапамагаючы іншым. Але гэта будзе цяжка. І небяспечна. Вольга не спіць.
– Горш, чым цяпер?
Вера ўсміхнулася – першы раз так, па-сапраўднаму, цёпла.
– Не, – сказала яна. – Горш, чым цяпер, не будзе. Абяцаю.
Яна працягнула руку.
– Ну што, сястра? Пойдзеш са мной?
Вераніка паглядзела на яе руку. Потым на яе твар. Потым успомніла бабулю, яе стомленыя вочы на старой фатаграфіі, яе словы, перададзеныя праз маці: "Яна мацнейшая за мяне. Яна зможа тое, што не змагла я".
І ўзялася за руку.
– Пайду.
Глава 4
Урок
Той, хто не ведаў болю, не зразумее шчасця. Але той, хто жыве болем, забывае, што такое шчасце. Трансфармацыя – не спосаб пазбавіцца ад болю. Гэта спосаб перастаць быць яго рабом.
Тры дні Вераніка не магла прыехаць у крамку – праца, чэргі, пацыенты. Але яна думала пра Веру кожную хвіліну. І пра бабулю. І пра Вольгу.
Удзень яна працавала, стараючыся не думаць пра размову на Траецкім. Але думкі лезлі самі. Яна лавіла сябе на тым, што разглядае пацыентаў інакш – не проста як людзей, якім трэба дапамагчы, а як частку вялікай сістэмы, дзе боль перадаецца, назапашваецца, трансфармуецца. Ці не рабіла яна сама тое самае, што і Вольга? Толькі ў іншым маштабе?
Карнееў некалькі разоў заглядваў у кабінет, кідаў насцярожаныя позіркі, але маўчаў. Яна ведала, што ён хвалюецца. І меў рацыю.
На чацвёрты дзень яна ўзяла адгул і прыйшла ў крамку раніцай.
Крамка была зачыненая. Вераніка пастукала – ціха, няўпэўнена. Дзверы адчыніліся амаль адразу, быццам Вера чакала яе ля парога ўвесь гэты час.
– Заходзь, – сказала яна. – Я ведала, што сёння ты прыйдзеш. Твая бабуля таксама заўсёды прыходзіла па чацвяргах. Гаварыла: "Чацвер – дзень сілы. У чацвер усё атрымліваецца".
Унутры па-ранейшаму пахла травамі, але цяпер Вераніка заўважыла тое, чаго не бачыла раней: за крамкай была яшчэ адна прастора. Вузкі калідор вёў у невялікі пакой з акном у двор, дзе стаялі два крэслы, стол і нейкія дзіўныя рэчы на паліцах – крышталі, свечкі, старыя фатаграфіі. На адной з іх Вераніка ўбачыла твар, які падаўся знаёмым.
– Гэта яна? – спытала Вераніка, паказваючы на фатаграфію.
– Так, – ціха сказала Вера. – Гэта твая бабуля. Аляксандра. Тут ёй трыццаць пяць. Гэта фатаграфія зроблена праз месяц пасля таго, як яе выпісалі з Новінак. Бачыш яе вочы?